Chapter 12

हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः

harivaṃśampravakṣyāmi viṣṇunābhyambujādajaḥ

ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः

brahmaṇotristataḥ somaḥ somājjātaḥ purūravāḥ

तस्मादायुरभूत्तस्मान् नहुषो ऽतो ययातिकः

tasmādāyurabhūttasmān nahuṣo 'to yayātikaḥ

यदुञ्च तुर्वसुन्तस्माद् देवयानी व्यजायत

yaduñca turvasuntasmād devayānī vyajāyata

द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

druhyaṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

यदोः कुले यादवाश् च वसुदेवस्तदुत्तमः

yadoḥ kule yādavāś ca vasudevastaduttamaḥ

भुवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः

bhuvo bhārāvatārārthaṃ devakyāṃ vasudevataḥ

हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा योगनिद्रया

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā yoganidrayā

विष्णुप्रयुक्तया नीता देवकीजठरं पुरा

viṣṇuprayuktayā nītā devakījaṭharaṃ purā

अभूच्च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः

abhūcca saptamo garbho devakyā jaṭharād balaḥ

सङ्क्रामितो ऽभूद्रोहिण्यां रौहिणेयस्ततो हरिः

saṅkrāmito 'bhūdrohiṇyāṃ rauhiṇeyastato hariḥ

कृष्णाष्टम्याञ्च नभसि अर्धरात्रे चतुर्भुजः

kṛṣṇāṣṭamyāñca nabhasi ardharātre caturbhujaḥ

देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः

devakyā vasudevena stuto bālo dvibāhukaḥ

वसुदेवः कंसभयाद् यशोदाशयने ऽनयत्

vasudevaḥ kaṃsabhayād yaśodāśayane 'nayat

यशोदाबालिकां गृह्य देवकीशयने ऽनयत्

yaśodābālikāṃ gṛhya devakīśayane 'nayat

कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा ताञ्चिक्षेप शिलातले

kaṃso bāladhvaniṃ śrutvā tāñcikṣepa śilātale

वारितोपि स देवक्या मृत्युर्गर्भोष्टमो मम

vāritopi sa devakyā mṛtyurgarbhoṣṭamo mama

श्रुत्वाशरीरिणीं वाचं मत्तो गर्भास्तु मारिताः

śrutvāśarīriṇīṃ vācaṃ matto garbhāstu māritāḥ

समर्पितास्तु देवक्या विवाहसमयेरिताः

samarpitāstu devakyā vivāhasamayeritāḥ

सा क्षिप्ता बालिका कंसम् आकाशस्थाब्रवीदिदम्

sā kṣiptā bālikā kaṃsam ākāśasthābravīdidam

किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस्त्वां बधिष्यति

kiṃ mayā kṣiptayā kaṃsa jāto yastvāṃ badhiṣyati

सर्वस्वभूतो देवानां भूभारहरणाय सः

sarvasvabhūto devānāṃ bhūbhāraharaṇāya saḥ

इत्युक्त्वा सा च शुम्भादीन् हत्वेन्द्रेण च संस्तुता

ityuktvā sā ca śumbhādīn hatvendreṇa ca saṃstutā

आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि

āryā durgā vedagarbhā ambikā bhadrakālyapi

भद्रा क्षेम्या क्षेमकरी नैकबाहुर् नमामि ताम्

bhadrā kṣemyā kṣemakarī naikabāhur namāmi tām

त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नाम सर्वान् कामानवाप्नुयात्

trisandhyaṃ yaḥ paṭhennāma sarvān kāmānavāpnuyāt

कंसो ऽपि पूतनादींश् च प्रेषयद्बालनाशने

kaṃso 'pi pūtanādīṃś ca preṣayadbālanāśane

यशोदापतिनन्दाय वसुदेवेन चार्पितौ

yaśodāpatinandāya vasudevena cārpitau

रक्षणाय च कंसादेर् भीतेनैव हि गोकुले

rakṣaṇāya ca kaṃsāder bhītenaiva hi gokule

रामकृष्णौ चेरतुस्तौ गोभिर्गोपालकैः सह

rāmakṛṣṇau ceratustau gobhirgopālakaiḥ saha

सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः

sarvasya jagataḥ pālau gopālau tau babhūvatuḥ

कृष्णश्चोलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्रयशोदया

kṛṣṇaścolūkhale baddho dāmnā vyagrayaśodayā

यमलार्जुनमध्ये ऽगाद् भग्नौ च यमलार्जुनौ

yamalārjunamadhye 'gād bhagnau ca yamalārjunau

परिवृत्तश् च शकटः पादक्षेपात् स्तनार्थिना

parivṛttaś ca śakaṭaḥ pādakṣepāt stanārthinā

पूतना स्तनपानेन सा हता हन्तुमुद्यता

pūtanā stanapānena sā hatā hantumudyatā

वृन्दावनगतः कृष्णः कालियं यमुनाह्रदात्

vṛndāvanagataḥ kṛṣṇaḥ kāliyaṃ yamunāhradāt

जित्वा निःसार्य चाब्धिस्थञ् चकार बलसंस्तुतः

jitvā niḥsārya cābdhisthañ cakāra balasaṃstutaḥ

क्षेमं तालवनं चक्रे हत्वा धेनुकगर्दभं

kṣemaṃ tālavanaṃ cakre hatvā dhenukagardabhaṃ

अरिष्टवृषभं हत्वा केशिनं हयरूपिणम्

ariṣṭavṛṣabhaṃ hatvā keśinaṃ hayarūpiṇam

शक्रोत्सवं परित्यज्य कारितो गोत्रयज्ञकः

śakrotsavaṃ parityajya kārito gotrayajñakaḥ

पर्वतं धारयित्वा च शक्राद्वृष्टिर् निवारिता

parvataṃ dhārayitvā ca śakrādvṛṣṭir nivāritā

नमस्कृतो महेन्द्रेण गोविन्दो ऽथार्जुनोर्पितः

namaskṛto mahendreṇa govindo 'thārjunorpitaḥ

इन्द्रोत्सवस्तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः

indrotsavastu tuṣṭena bhūyaḥ kṛṣṇena kāritaḥ

रथस्थो मथुराञ्चागात् कंसोक्ताक्रूरसंस्तुतः

rathastho mathurāñcāgāt kaṃsoktākrūrasaṃstutaḥ

गोपीभिरनुरक्ताभिः क्रीडिताभिर् निरीक्षितः

gopībhiranuraktābhiḥ krīḍitābhir nirīkṣitaḥ

रजकं चाप्रयच्छन्तं हत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत्

rajakaṃ cāprayacchantaṃ hatvā vastrāṇi cāgrahīt

सह रामेण मालाभृन् मालाकारे वरन्ददौ

saha rāmeṇa mālābhṛn mālākāre varandadau

दत्तानुलेपनां कुब्जाम् ऋजुं चक्रे ऽहनद् गजं

dattānulepanāṃ kubjām ṛjuṃ cakre 'hanad gajaṃ

मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च

mattaṃ kuvalayāpīḍaṃ dvāri raṅgaṃ praviśya ca

कंसादीनां पश्यतां च मञ्चस्थानां नियुद्धकं

kaṃsādīnāṃ paśyatāṃ ca mañcasthānāṃ niyuddhakaṃ

चक्रे चाणूरमल्लेन मुष्टिकेन बलो ऽकरोत्

cakre cāṇūramallena muṣṭikena balo 'karot

चाणूरमुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथापरे

cāṇūramuṣṭikau tābhyāṃ hatau mallau tathāpare

मथुराधिपतिं कंसं हत्वा तत्पितरं हरिः

mathurādhipatiṃ kaṃsaṃ hatvā tatpitaraṃ hariḥ

चक्रे यादवराजानम् अस्तिप्राप्ती च कंसगे

cakre yādavarājānam astiprāptī ca kaṃsage

जरासन्धस्य ते पुत्र्यौ जरासन्धस्तदीरितः

jarāsandhasya te putryau jarāsandhastadīritaḥ

चक्रे स मथुरारोधं यादवैर् युयुधे शरैः

cakre sa mathurārodhaṃ yādavair yuyudhe śaraiḥ

रामकृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तमागतौ

rāmakṛṣṇau ca mathurāṃ tyaktvā gomantamāgatau

जरासन्धं विजित्याजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकं

jarāsandhaṃ vijityājau pauṇḍrakaṃ vāsudevakaṃ

पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर् वृतः

purīṃ ca dvārakāṃ kṛtvā nyavasad yādavair vṛtaḥ

भौमं तु नरकं हत्वा तेनानीताश् च कन्यकाः

bhaumaṃ tu narakaṃ hatvā tenānītāś ca kanyakāḥ

देवगन्धर्वयक्षाणां ता उवाच जनार्दनः

devagandharvayakṣāṇāṃ tā uvāca janārdanaḥ

षोदशस्त्रीसहस्राणि रुक्मिण्याद्यास् तथाष्ट च

ṣodaśastrīsahasrāṇi rukmiṇyādyās tathāṣṭa ca

सत्यभामासमायुक्तो गरुडे नरकार्दनः

satyabhāmāsamāyukto garuḍe narakārdanaḥ

मणिशैलं सरत्रञ्च इन्द्रं जित्वा हरिर्दिवि

maṇiśailaṃ saratrañca indraṃ jitvā harirdivi

पारिजातं समानीय सत्यभामागृहे ऽकरोत्

pārijātaṃ samānīya satyabhāmāgṛhe 'karot

सान्दीपनेश् च शस्त्रास्त्रं ज्ञात्वा तद्बालकं ददौ

sāndīpaneś ca śastrāstraṃ jñātvā tadbālakaṃ dadau

जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सुपूजितः

jitvā pañcajanaṃ daityaṃ yamena ca supūjitaḥ

अबधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः

abadhīt kālayavanaṃ mucukundena pūjitaḥ

वसुदेवं देवकीञ्च भक्तविप्रांश् च सोर्च्यत्

vasudevaṃ devakīñca bhaktaviprāṃś ca sorcyat

रेवत्यां बलभद्राच्च यज्ञाते निशठोन्मुकौ

revatyāṃ balabhadrācca yajñāte niśaṭhonmukau

कृष्णात् शाम्बो जाम्बवत्यामन्यास्वन्ये ऽभवन् सुताः

kṛṣṇāt śāmbo jāmbavatyāmanyāsvanye 'bhavan sutāḥ

तं मत्स्यं शम्बरायादान्मायावत्यै च शम्बरः

taṃ matsyaṃ śambarāyādānmāyāvatyai ca śambaraḥ

मायावती मत्स्यमध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिमादरात्

māyāvatī matsyamadhye dṛṣṭvā svaṃ patimādarāt

पपोष सा तं चोवाच रतिस्ते ऽहं पतिर्मम

papoṣa sā taṃ covāca ratiste 'haṃ patirmama

कामस्त्वं शम्भुनानङ्गः कृतोहं शम्बरेण च

kāmastvaṃ śambhunānaṅgaḥ kṛtohaṃ śambareṇa ca

हृता न तस्य पत्नी त्वं मायाज्ञः शम्बरं जहि

hṛtā na tasya patnī tvaṃ māyājñaḥ śambaraṃ jahi

तच् छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया

tac chrutvā śambaraṃ hatvā pradyumnaḥ saha bhāryayā

मायावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टो ऽथ रुक्मिणी

māyāvatyā yayau kṛṣṇaṃ kṛṣṇo hṛṣṭo 'tha rukmiṇī

प्रद्युम्नादनिरुद्धोभूदुषापतिरुदारधीः

pradyumnādaniruddhobhūduṣāpatirudāradhīḥ

बाणो बलिसुतस्तस्य सुतोषा शोणितं पुरं

bāṇo balisutastasya sutoṣā śoṇitaṃ puraṃ

तपसा शिवपुत्रो ऽभूत् मायूरध्वजपातितः

tapasā śivaputro 'bhūt māyūradhvajapātitaḥ

युद्धं प्राप्स्यसि वाण त्वं वाणं तुष्टः शिवोभ्यधात्

yuddhaṃ prāpsyasi vāṇa tvaṃ vāṇaṃ tuṣṭaḥ śivobhyadhāt

शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वोषा सस्पृहा पतौ

śivena krīḍatīṃ gaurīṃ dṛṣṭvoṣā saspṛhā patau

तामाह गौरी भर्ता ते निशि सुप्तेति दर्शनात्

tāmāha gaurī bhartā te niśi supteti darśanāt

वैशाखमासद्वादश्यां पुंसो भर्ता भविष्यति

vaiśākhamāsadvādaśyāṃ puṃso bhartā bhaviṣyati

गौर्युक्ता हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता ददर्श तं

gauryuktā harṣitā coṣā gṛhe suptā dadarśa taṃ

आत्मना सङ्गतं ज्ञात्वा तत्सख्या चित्रलेखया

ātmanā saṅgataṃ jñātvā tatsakhyā citralekhayā

लिखिताद्वै चित्रपटादनिरुद्धं समानयत्

likhitādvai citrapaṭādaniruddhaṃ samānayat

कृष्णपौत्रं द्वारकातो दुहिता वाणमन्त्रिणः

kṛṣṇapautraṃ dvārakāto duhitā vāṇamantriṇaḥ

कुम्भाण्डस्यानिरुद्धोगाद्रराम ह्य् उषया सह

kumbhāṇḍasyāniruddhogādrarāma hy uṣayā saha

वाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः

vāṇadhvajasya sampātai rakṣibhiḥ sa niveditaḥ

अनिरुद्धस्य वाणेन युद्धमासीत्सदारुणम्

aniruddhasya vāṇena yuddhamāsītsadāruṇam

श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान्

śrutvā tu nāradāt kṛṣṇaḥ pradyumnabalabhadravān

गरुडस्थोथ जित्वाग्नीन् ज्वरं माहेश्वरन्तथा

garuḍasthotha jitvāgnīn jvaraṃ māheśvarantathā

हरिशङ्करयोर्युद्धं बभूवाथ शराशरि

hariśaṅkarayoryuddhaṃ babhūvātha śarāśari

नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्तार्क्षादिभिर्जिताः

nandivināyakaskandamukhāstārkṣādibhirjitāḥ

जृम्भते शङ्करे नष्टे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना

jṛmbhate śaṅkare naṣṭe jṛmbhaṇāstreṇa viṣṇunā

छिन्नं सहस्रं बाहूनां रुद्रेणाभयमर्थितम्

chinnaṃ sahasraṃ bāhūnāṃ rudreṇābhayamarthitam

विष्णुना जीवितो वाणो द्विबाहुः प्राब्रवीच्छिवम्

viṣṇunā jīvito vāṇo dvibāhuḥ prābravīcchivam

त्वया यदभयं दत्तं वाणस्यास्य मया च तत्

tvayā yadabhayaṃ dattaṃ vāṇasyāsya mayā ca tat

आवयोर् नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्नुयात्

āvayor nāsti bhedo vai bhedī narakamāpnuyāt

शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः सोनिरुद्ध उषादियुक्

śivādyaiḥ pūjito viṣṇuḥ soniruddha uṣādiyuk

द्वारकान्तु गतो रेमे उग्रसेनादियादवैः

dvārakāntu gato reme ugrasenādiyādavaiḥ

अनिरुद्धात्मजो वज्रो मार्कण्डेयात्तु सर्ववित्

aniruddhātmajo vajro mārkaṇḍeyāttu sarvavit

बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुनाकर्षणो ऽभवत्

balabhadraḥ pralambaghno yamunākarṣaṇo 'bhavat

द्विविदस्य कपेर्भेत्ता कौरवोन्मादनाशनः

dvividasya kaperbhettā kauravonmādanāśanaḥ

हरी रेमेनेकमूर्तो रुक्मिण्यादिभिरीश्वरः

harī remenekamūrto rukmiṇyādibhirīśvaraḥ

पुत्रानुत्पादयामास त्वसंख्यातान् स यादवान्

putrānutpādayāmāsa tvasaṃkhyātān sa yādavān

हरिवंशं पठेत् यः स प्राप्तकामो हरिं व्रजेत्

harivaṃśaṃ paṭhet yaḥ sa prāptakāmo hariṃ vrajet