Chapter 161

यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं

yatirdharmaṃ pravakṣyāmi jñānamokṣādidarśakaṃ

चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्

caturdhamāyuṣo bhāgaṃ prāpya saṅgāt parivarjayet

यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत्

yadahni virajeddhīrastadahni ca parivrajet

प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां

prajāpatyāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvadevasadakṣiṇāṃ

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात्

ātmanyagnīn samāropya pravrajedbrāhmaṇo gṛhāt

एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्

eka eva carennityaṃ grāsamannāthamāśrayet

उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः

upekṣako 'siñcayiko munirjñānasamanvitaḥ

कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता

kapālaṃ vṛkṣamūlañca kucelamasahāyātā

समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं

samatā caiva sarvasminnetanmuktasya lakṣaṇaṃ

नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं

nābhinandena maraṇaṃ nābhinandeta jīvanaṃ

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा

kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्

dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pivet

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्

satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः

alāvudārupatrāṇi mṛṇmayaṃ vaiṣṇavaṃ yateḥ

विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने

vidhūme nyastamuṣale vyaṅgāre bhuktavajjane

वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्

vṛtte śarāvasampāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiś caret

मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं

madhūkaramasaṅkliptaṃ prākpraṇītamayācitaṃ

तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं

tātkālikañcopapannaṃ bhaikṣaṃ pañcavidhaṃ smṛtaṃ

पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत्

pāṇipātrī bhavedvāpi pātre pātrāt samācaret

अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां

avekṣeta gatiṃ nṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavāṃ

शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः

śuddhabhāvaś caredbharmaṃ yatra tatrāśrame rataḥ

समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं

samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇaṃ

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं

phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādakaṃ

न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati

अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च

ajihmaḥ paṇḍakaḥ paṅgurandho badhira eva ca

सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः

sadbhiś ca mucyate madbhirajñānāt saṃsṛto dvijaḥ

अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः

ahni rātryāñca yān jantūn hinastyajñānato yatiḥ

तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्

teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmān ṣaḍācaret

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanaṃ

चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

carmāvanaddhaṃ durgandhaṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturaṃ

रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्

rajasvalamanityañca bhūtāvāsamimantyajet

धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः

dhṛtiḥ kṣamā damo 'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ

ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं

hrīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇaṃ

चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके

caturvidhaṃ bhaikṣavastu kuṭīrakavahūdake

हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः

haṃsaḥ paramahaṃsaś ca yo yaḥ paścāt sa uttamaḥ

एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात्

ekadaṇḍī tridaṇḍī vā yogī mucyate bandhanāt

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau

यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः

yamāḥ pañcātha niyamāḥ śaucaṃ santoṣaṇantapaḥ

स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः

svādhyāyeśvarapūjā ca padmakādyāsanaṃ yateḥ

प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च

prāṇāyāmastu dvividhaḥ sa garbho 'garbha eva ca

जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

japadhyānayuto garbho viparītastvagarbhakaḥ

प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः

pratyekaṃ trividhaṃ sopi pūrakumbhakarecakaiḥ

पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः

pūraṇāt pūrako vāyor niś calatvācca kumbhakaḥ

रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा

recanādrecakaḥ prokto mātrābhedena ca tridhā

द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः

dvādaśāttu caturviṃśaḥ ṣaṭtriṃśanmātriko 'paraḥ

तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः

tālo laghvakṣaro mātrā praṇavādi carecchanaiḥ

प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं

pratyāhāro jāpakānāṃ dhyānamīśvaracintanaṃ

मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः

manodhṛtirdhāraṇā syāt samādhirbrahmaṇi sthitiḥ

अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

ayamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakaṃ

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्य.अहमस्मि तत्

vijñānamānandaṃ brahma tattvamasya.ahamasmi tat

परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं

param brahma jyotirātmā vāsudevo vimukta oṃ

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं

dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitaṃ

जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं

jāgratsvapnasusuptyādimuktaṃ brahma turoyakaṃ

नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं

nityaśuddhabuddhayuktasatyamānandamadvayaṃ

अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः

ahaṃ brahma paraṃ jyotirakṣaraṃ sarvagaṃ hariḥ

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ओं

so 'sāvādityapuruṣaḥ so 'sāvahamakhaṇḍa oṃ

सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी

sarvārambhaparityāgī samaduḥkhasukhaṃ kṣamī

भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः

bhāvaśuddhaś ca brahmāṇḍaṃ bhittvā brahma bhavennaraḥ

आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्

āṣaḍhyāṃ paurṇamāsyāñca cāturmāsyaṃ vratañcaret

ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत्

tato jrajet navamyādau hy ṛtusandhiṣu vāpayet

प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा

prāyaścittaṃ yatīnāñca dhyānaṃ vāyuyamas tathā