Chapter 209

दानधर्मान् प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिदान् शृणु

dānadharmān pravakṣyāmi bhuktimuktidān śṛṇu

दानमिष्टं तथा पूर्तं धर्मं कुर्वन् हि सर्वभाक्

dānamiṣṭaṃ tathā pūrtaṃ dharmaṃ kurvan hi sarvabhāk

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca

अन्नप्रदानमारामाः पूर्तं धर्मं च मुक्तिदं

annapradānamārāmāḥ pūrtaṃ dharmaṃ ca muktidaṃ

अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनं

agnihotraṃ tapaḥ satyaṃ vedānāñcānupālanaṃ

आतिथ्यं वैश्वदेवञ्च प्राहुरिष्टञ्च नाकदं

ātithyaṃ vaiśvadevañca prāhuriṣṭañca nākadaṃ

ग्रहोपरागे यद्दानं सूर्यसङ्क्रमणेषु च

grahoparāge yaddānaṃ sūryasaṅkramaṇeṣu ca

द्वादश्यादौ च यद्दानं पूर्तं तदपि नाकदं

dvādaśyādau ca yaddānaṃ pūrtaṃ tadapi nākadaṃ

देशे काले च पात्रे च दानं कोटिगुणं भवेत्

deśe kāle ca pātre ca dānaṃ koṭiguṇaṃ bhavet

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये

ayane viṣuve puṇye vyatīpāte dinakṣaye

युगादिषु च सङ्क्रान्तौ चतुर्दश्यष्टमीषु च

yugādiṣu ca saṅkrāntau caturdaśyaṣṭamīṣu ca

सितपञ्चदशीसर्वद्वादशीष्वष्टकासु च

sitapañcadaśīsarvadvādaśīṣvaṣṭakāsu ca

यज्ञोत्सवविबाहेषु तथा मन्वन्तरादिषु

yajñotsavavibāheṣu tathā manvantarādiṣu

वैधृते दृष्टदुःखप्ने द्रव्यब्राह्मणलाभतः

vaidhṛte dṛṣṭaduḥkhapne dravyabrāhmaṇalābhataḥ

श्रद्धा वा यद्दिने तत्र सदा वा दानमिष्यते

śraddhā vā yaddine tatra sadā vā dānamiṣyate

अयने द्वे विपुवे द्वे चतस्रः षडशीतयः

ayane dve vipuve dve catasraḥ ṣaḍaśītayaḥ

चतस्रो विष्णुपद्यश् च सङ्क्रात्यो द्वादशोत्तमाः

catasro viṣṇupadyaś ca saṅkrātyo dvādaśottamāḥ

कन्यायां मिथुने मीने धनुष्यपि रवेर्गतिः

kanyāyāṃ mithune mīne dhanuṣyapi ravergatiḥ

षडशीतिमुखाः प्रोक्ताः षडशीतिगुणाः फलैः

ṣaḍaśītimukhāḥ proktāḥ ṣaḍaśītiguṇāḥ phalaiḥ

अतीतानागते पुण्ये द्वे उदग्दक्षिणायने

atītānāgate puṇye dve udagdakṣiṇāyane

त्रिंशत् कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः

triṃśat karkaṭake nāḍyo makare viṃśatiḥ smṛtāḥ

वर्तमाने तुलामेषे नाड्यास्तुभयतो दश

vartamāne tulāmeṣe nāḍyāstubhayato daśa

षडशीत्यां व्यतीतायां षष्टिरुक्तास्तु नाडिकाः

ṣaḍaśītyāṃ vyatītāyāṃ ṣaṣṭiruktāstu nāḍikāḥ

पुण्याख्या विष्णुपाद्याञ्च प्राक्पश्चादपि षोडश

puṇyākhyā viṣṇupādyāñca prākpaścādapi ṣoḍaśa

श्रवणाश्विधनिष्ठासु नागदैवतमस्तके

śravaṇāśvidhaniṣṭhāsu nāgadaivatamastake

यदा स्याद्रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते

yadā syādravivāreṇa vyatīpātaḥ sa ucyate

नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके निरगात् कृतं

navamyāṃ śuklapakṣasya kārttike niragāt kṛtaṃ

त्रेता सिततृतीयायां वैशाखे द्वापरं युगं

tretā sitatṛtīyāyāṃ vaiśākhe dvāparaṃ yugaṃ

दर्शे वै माघमासस्य त्रयोदश्यां नभस्यके

darśe vai māghamāsasya trayodaśyāṃ nabhasyake

कृष्णे कलिं विजानीयाज् ज्ञेया मन्वन्तरादयः

kṛṣṇe kaliṃ vijānīyāj jñeyā manvantarādayaḥ

अश्वयुकच्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिके तथा

aśvayukacchuklanavamī dvādaśī kārttike tathā

तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च

tṛtīyā caiva māghasya tathā bhādrapadasya ca

फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī

आवाणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा

āvāṇe cāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhe ca pūrṇimā

कार्त्तिके फाल्गुने तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी तथा

kārttike phālgune tadvaj jyaiṣṭhe pañcadaśī tathā

ऊर्ध्वे चैवाग्रहायण्या अष्तकास्तिस्र ईरिताः

ūrdhve caivāgrahāyaṇyā aṣtakāstisra īritāḥ

अष्टकाख्या चाष्टमी स्यादासु दानानि चाक्ष्ययं

aṣṭakākhyā cāṣṭamī syādāsu dānāni cākṣyayaṃ

गयागङ्गाप्रयागादौ तीर्थे देवालयादिषु

gayāgaṅgāprayāgādau tīrthe devālayādiṣu

अप्रार्थितानि दानानि विद्यार्थं कन्यका न हि

aprārthitāni dānāni vidyārthaṃ kanyakā na hi

दद्यात् पूर्वमुखो दानं गृह्णीयादुत्तरामुखः

dadyāt pūrvamukho dānaṃ gṛhṇīyāduttarāmukhaḥ

आयुर्विवर्धते दातुर्ग्रहीतुः क्षीयते न तत्

āyurvivardhate dāturgrahītuḥ kṣīyate na tat

नाम गोत्रं समुच्चार्य सम्प्रदानस्य चात्मनः

nāma gotraṃ samuccārya sampradānasya cātmanaḥ

सम्प्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने पुनस्त्रयं

sampradeyaṃ prayacchanti kanyādāne punastrayaṃ

स्नात्वाभ्यर्च्य व्याहृतिभिर्दद्याद्दानन्तु सोदकं

snātvābhyarcya vyāhṛtibhirdadyāddānantu sodakaṃ

कनकाश्वतिला नागा दासीरथमहीगृहाः

kanakāśvatilā nāgā dāsīrathamahīgṛhāḥ

कन्या च कपिला धेनुर्महादानानि वै दश

kanyā ca kapilā dhenurmahādānāni vai daśa

श्रुतशौर्यतपःकन्यायाज्यशिष्यादुपगतं

śrutaśauryatapaḥkanyāyājyaśiṣyādupagataṃ

शुल्कं धनं हि सकलं शुल्कं शिल्पानुवृत्तितः

śulkaṃ dhanaṃ hi sakalaṃ śulkaṃ śilpānuvṛttitaḥ

कुशीदकृषिवाणिज्यप्राप्तं यदुपकारतः

kuśīdakṛṣivāṇijyaprāptaṃ yadupakārataḥ

पाशकद्यूतचौर्यादिप्रतिरूपकसाहसैः

pāśakadyūtacauryādipratirūpakasāhasaiḥ

व्याजेनोपावर्जितं कृत्स्नं त्रिविधं त्रिविधं फलं

vyājenopāvarjitaṃ kṛtsnaṃ trividhaṃ trividhaṃ phalaṃ

अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तञ्च प्रीतिकर्मणि

adhyagnyadhyāvāhanikaṃ dattañca prītikarmaṇi

भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनंस्मृतं

bhrātṛmātṛpitṛprāptaṃ ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃsmṛtaṃ

ब्रह्मक्षत्रविशां द्रव्यं शूद्रस्यैषामनुग्रहात्

brahmakṣatraviśāṃ dravyaṃ śūdrasyaiṣāmanugrahāt

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्र्यियः

bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ stryiyaḥ

कुलानान्तु शतं हन्यादप्रयच्छन् प्रतिश्रुतं

kulānāntu śataṃ hanyādaprayacchan pratiśrutaṃ

देवानाञ्च गुरूणाञ्च मातापित्रोस्तथैव च

devānāñca gurūṇāñca mātāpitrostathaiva ca

पुण्यं देयं प्रयत्नेन यत् पुण्यञ्चार्जितं क्वचित्

puṇyaṃ deyaṃ prayatnena yat puṇyañcārjitaṃ kvacit

प्रतिलाभेच्छया दत्तं यद्धनं तदपार्थकं

pratilābhecchayā dattaṃ yaddhanaṃ tadapārthakaṃ

श्रद्धया साध्यते धर्मो दत्तं वार्यपि चाक्षयं

śraddhayā sādhyate dharmo dattaṃ vāryapi cākṣayaṃ

ज्ञानशीलगुणोपेतः परपीडावहिष्कृतः

jñānaśīlaguṇopetaḥ parapīḍāvahiṣkṛtaḥ

अज्ञानां पालनात्त्राणात्तत् पात्रं परमं स्मृतं

ajñānāṃ pālanāttrāṇāttat pātraṃ paramaṃ smṛtaṃ

मातुः शतगुणं दानं सहस्रं पितुरुच्यते

mātuḥ śataguṇaṃ dānaṃ sahasraṃ piturucyate

अनन्तं दुहितुर्दानं सोदर्ये दत्तमक्षयं

anantaṃ duhiturdānaṃ sodarye dattamakṣayaṃ

अमनुष्ये समं दानं पापे ज्ञेयं महाफलं

amanuṣye samaṃ dānaṃ pāpe jñeyaṃ mahāphalaṃ

वर्णसङ्करे द्विगुणं शूद्रे दानं चतुर्गुणं

varṇasaṅkare dviguṇaṃ śūdre dānaṃ caturguṇaṃ

वैश्ये चाष्टगुणं क्षत्रे षोडशत्वं द्विजव्रुवे

vaiśye cāṣṭaguṇaṃ kṣatre ṣoḍaśatvaṃ dvijavruve

वेदाध्याये शतगुणमन्तं वेदबोधके

vedādhyāye śataguṇamantaṃ vedabodhake

पुरोहिते याजकादौ दानमक्षयमुच्यते

purohite yājakādau dānamakṣayamucyate

श्रीविहीनेषु यद्दत्तं तदनन्तं च यजवनि

śrīvihīneṣu yaddattaṃ tadanantaṃ ca yajavani

अतपस्व्यनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः

atapasvyanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ

अम्भस्यश्मप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति

ambhasyaśmaplavenaiva saha tenaiva majjati

स्नातः सम्यगुपस्पृश्य गृह्णीयात् प्रयतः शुचिः

snātaḥ samyagupaspṛśya gṛhṇīyāt prayataḥ śuciḥ

प्रतिग्रहीता सावित्रीं सर्वदैव प्रकीर्तयेत्

pratigrahītā sāvitrīṃ sarvadaiva prakīrtayet

ततस्तु कीर्तयेत्सार्धं द्रव्येण सह दैवतं

tatastu kīrtayetsārdhaṃ dravyeṇa saha daivataṃ

प्रतिग्राही पठेदुच्चैः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमात्

pratigrāhī paṭheduccaiḥ pratigṛhya dvijottamāt

मन्दं पठेत् क्षत्रियात्तु उपांशु च तथा विशः

mandaṃ paṭhet kṣatriyāttu upāṃśu ca tathā viśaḥ

मनसा च तथा शूद्रात् स्वस्तिवाचनकं तथा

manasā ca tathā śūdrāt svastivācanakaṃ tathā

अभयं सर्वदैवत्यं भूमिर्वै विष्णुदेवता

abhayaṃ sarvadaivatyaṃ bhūmirvai viṣṇudevatā

कन्या दासस् तथा दासी प्राजापत्याः प्रकिर्तिताः

kanyā dāsas tathā dāsī prājāpatyāḥ prakirtitāḥ

प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः

prājāpatyo gajaḥ proktasturago yamadaivataḥ

तथा चैकशफं सर्वं याम्यश् च महिषस् तथा

tathā caikaśaphaṃ sarvaṃ yāmyaś ca mahiṣas tathā

उष्ट्रश् च नैरृतो धेनू रौद्री छागो ऽनलस् तथा

uṣṭraś ca nairṛto dhenū raudrī chāgo 'nalas tathā

आप्यो मेषो हरिः क्रीड आरण्याः पशवो ऽनिलाः

āpyo meṣo hariḥ krīḍa āraṇyāḥ paśavo 'nilāḥ

जलाशयं वारुणं स्याद्वारिधानीघटादयः

jalāśayaṃ vāruṇaṃ syādvāridhānīghaṭādayaḥ

समुद्रजानि रत्नानि हेमलौहानि चानलः

samudrajāni ratnāni hemalauhāni cānalaḥ

प्राजापत्यानि शस्यानि पक्वान्नमपि सत्तम

prājāpatyāni śasyāni pakvānnamapi sattama

गान्धर्वं गन्धमित्याहुर्वस्त्रं वार्हस्पतं स्मृतं

gāndharvaṃ gandhamityāhurvastraṃ vārhaspataṃ smṛtaṃ

वायव्याः पक्षिणः सर्वे विद्या ब्राह्मी तथाङ्गकं

vāyavyāḥ pakṣiṇaḥ sarve vidyā brāhmī tathāṅgakaṃ

सारस्वतं पुस्तकादि विश्वकर्मा तु शिलप्के

sārasvataṃ pustakādi viśvakarmā tu śilapke

वनस्पतिर्द्रुमादीनां द्रव्यदेवा हरेस्तनुः

vanaspatirdrumādīnāṃ dravyadevā harestanuḥ

छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथ आसनमेव च

chatraṃ kṛṣṇājinaṃ śayyā ratha āsanameva ca

उपानहौ तथा यानमुत्तानाङ्गिर ईरितं

upānahau tathā yānamuttānāṅgira īritaṃ

रणोपकरणं शस्त्रं ध्वजाद्यं सर्वदैवतं

raṇopakaraṇaṃ śastraṃ dhvajādyaṃ sarvadaivataṃ

गृहञ्च सर्वदैवत्यं सर्वेषां विष्णुदेवता

gṛhañca sarvadaivatyaṃ sarveṣāṃ viṣṇudevatā

शिवो वा न ततो द्रव्यं व्यतिरिक्तं यतो ऽस्ति हि

śivo vā na tato dravyaṃ vyatiriktaṃ yato 'sti hi

द्रव्यस्य नाम गृह्णीयाद्ददानीति तथा वदेत्

dravyasya nāma gṛhṇīyāddadānīti tathā vadet

तोयं दद्यात्ततो हस्ते दाने विधिरयं स्मृतः

toyaṃ dadyāttato haste dāne vidhirayaṃ smṛtaḥ

विष्णुर्दाता विष्णुर्द्रव्यं प्रतिगृह्णामि वै वदेत्

viṣṇurdātā viṣṇurdravyaṃ pratigṛhṇāmi vai vadet

स्वस्ति प्रतिग्रहं धर्मं भुक्तिमुक्ती फलद्वयं

svasti pratigrahaṃ dharmaṃ bhuktimuktī phaladvayaṃ

गुरून् भृत्यान्न जिहीर्षुरर्चिष्यन् देवताः पितॄन्

gurūn bhṛtyānna jihīrṣurarciṣyan devatāḥ pitṝn

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयन्ततः

sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyet svayantataḥ

शूद्रीयन्न तु यज्ञार्थं धनं शूद्रस्य तत्फलं

śūdrīyanna tu yajñārthaṃ dhanaṃ śūdrasya tatphalaṃ

गुडतक्ररसाद्याश् च शूद्राद्ग्राह्या निवर्तिना

guḍatakrarasādyāś ca śūdrādgrāhyā nivartinā

सर्वतः प्रतिगृह्णीयादवृत्याकर्षितो द्विजः

sarvataḥ pratigṛhṇīyādavṛtyākarṣito dvijaḥ

नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात्

nādhyāpanādyājanādvā garhitādvā pratigrahāt

दोषो भवति विप्राणां ज्वलनार्कसमा हि ते

doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalanārkasamā hi te

कृते तु दीयते गत्वा त्रेतास्वानीय दीयते

kṛte tu dīyate gatvā tretāsvānīya dīyate

द्वापारे याचमानाय कलौ त्वनुगमान्विते

dvāpāre yācamānāya kalau tvanugamānvite

मनसा पात्रमुद्दिश्य जलं भूमौ विनिक्षिपेत्

manasā pātramuddiśya jalaṃ bhūmau vinikṣipet

विद्यते सागरस्यान्तो नान्तो दानस्य विद्यते

vidyate sāgarasyānto nānto dānasya vidyate

अद्य सोमार्कग्रहणसङ्क्रान्त्यादौ च कालके

adya somārkagrahaṇasaṅkrāntyādau ca kālake

गङ्गागयाप्रयागादौ तीर्थदेशे महागुणे

gaṅgāgayāprayāgādau tīrthadeśe mahāguṇe

तथा चामुकगोत्राय तथा चामुकशर्मणे

tathā cāmukagotrāya tathā cāmukaśarmaṇe

वेदवेदाङ्गयुक्ताय पात्राय सुमहात्मने

vedavedāṅgayuktāya pātrāya sumahātmane

यथानाम महाद्रव्यं विष्णुरुद्रादिदैवतं

yathānāma mahādravyaṃ viṣṇurudrādidaivataṃ

पुत्रपौत्रगृहैश्वर्यपत्नीधर्मार्थसद्गुणा

putrapautragṛhaiśvaryapatnīdharmārthasadguṇā

कीत्तिविद्यामहाकामसौभाग्यारोग्यवृद्धये

kīttividyāmahākāmasaubhāgyārogyavṛddhaye

सर्वपापोपशान्त्यर्थं स्वर्गार्थं भुक्तिमुक्तये

sarvapāpopaśāntyarthaṃ svargārthaṃ bhuktimuktaye

एतत्तुभ्यं सम्प्रददे प्रीयतां मे हरिः शिवः

etattubhyaṃ sampradade prīyatāṃ me hariḥ śivaḥ

दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातौघघातकृत्

divyāntarīkṣabhaumādisamutpātaughaghātakṛt

धर्मार्थकाममोक्षाप्त्यै ब्रह्मलोकप्रदो ऽस्तु मे

dharmārthakāmamokṣāptyai brahmalokaprado 'stu me

यथानामसगोत्राय विप्रायामुकशर्मणे

yathānāmasagotrāya viprāyāmukaśarmaṇe

एतद्दानप्रतिष्ठार्थं सुवर्णं दक्षिणां ददे

etaddānapratiṣṭhārthaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dade

अनेन दानवाक्येन सर्वदानानि वै ददेत्

anena dānavākyena sarvadānāni vai dadet