Chapter 218

पुष्करेण च रामाय राजधर्मं हि पृच्छते

puṣkareṇa ca rāmāya rājadharmaṃ hi pṛcchate

यथादौ कथितं तद्वद्वशिष्ट कथयामि ते

yathādau kathitaṃ tadvadvaśiṣṭa kathayāmi te

राजधर्मं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मात् राजधर्मतः

rājadharmaṃ pravakṣyāmi sarvasmāt rājadharmataḥ

राजा भवेत् शत्रुहन्ता प्रजापालः सुदण्डवान्

rājā bhavet śatruhantā prajāpālaḥ sudaṇḍavān

पालयिष्यति वः सर्वान् धर्मस्थान् व्रतमाचरेत्

pālayiṣyati vaḥ sarvān dharmasthān vratamācaret

संवत्सरं स वृणुयात् पुरोहितमथ द्विजं

saṃvatsaraṃ sa vṛṇuyāt purohitamatha dvijaṃ

मन्त्रिणश्चाखिलात्मज्ञान्महिषीं धर्मलक्षणां

mantriṇaścākhilātmajñānmahiṣīṃ dharmalakṣaṇāṃ

संवत्सरं नृपः काले ससम्भारो ऽभिषेचनं

saṃvatsaraṃ nṛpaḥ kāle sasambhāro 'bhiṣecanaṃ

कुर्यान्मृते नृपे नात्र कालस्य नियमः स्मृतः

kuryānmṛte nṛpe nātra kālasya niyamaḥ smṛtaḥ

तिलैः सिद्धार्थकैः स्नानं सांवत्सरपुरोहितौ

tilaiḥ siddhārthakaiḥ snānaṃ sāṃvatsarapurohitau

घोषयित्वा जयं राज्ञो राजा भद्रासने स्थितः

ghoṣayitvā jayaṃ rājño rājā bhadrāsane sthitaḥ

अभयं घोषयेद् दुर्गान्मोचयेद्राज्यपालके

abhayaṃ ghoṣayed durgānmocayedrājyapālake

पुरोधसाभिषेकात् प्राक् कार्यैन्द्री शान्तिरेव च

purodhasābhiṣekāt prāk kāryaindrī śāntireva ca

उपवास्यभिषेकाहे वेद्यग्नौ जुहुयान्मनून्

upavāsyabhiṣekāhe vedyagnau juhuyānmanūn

वैष्णवानैन्द्रमन्त्रांस्तु सावित्रीन् वैश्वदैवतान्

vaiṣṇavānaindramantrāṃstu sāvitrīn vaiśvadaivatān

सौम्यान् स्वस्त्ययनं शर्मायुष्याभयदान्मनून्

saumyān svastyayanaṃ śarmāyuṣyābhayadānmanūn

अपराजिताञ्च कलसं वह्नेर्दक्षिणपार्श्वगं

aparājitāñca kalasaṃ vahnerdakṣiṇapārśvagaṃ

सम्पातवन्तं हैमञ्च पूजयेद्गन्धपुष्पकैः

sampātavantaṃ haimañca pūjayedgandhapuṣpakaiḥ

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः

pradakṣiṇāvartaśikhastaptajāmbūnadaprabhaḥ

रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश् च हुताशनः

rathaughameghanirghoṣo vidhūmaś ca hutāśanaḥ

अनुलोमः सुगन्धश् च स्वस्तिकाकारसन्निभः

anulomaḥ sugandhaś ca svastikākārasannibhaḥ

प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः

prasannārcirmahājvālaḥ sphuliṅgarahito hitaḥ

न व्रजेयुश् च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः

na vrajeyuś ca madhyena mārjāramṛgapakṣiṇaḥ

पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधयेन्नृपः

parvatāgramṛdā tāvanmūrdhānaṃ śodhayennṛpaḥ

वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात्

valmīkāgramṛdā karṇau vadanaṃ keśavālayāt

इन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात्

indrālayamṛdā grīvāṃ hṛdayantu nṛpājirāt

करिदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणन्तु तथा भुजं

karidantoddhṛtamṛdā dakṣiṇantu tathā bhujaṃ

वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामञ्चैव तथा भुजं

vṛṣaśṛṅgoddhṛtamṛdā vāmañcaiva tathā bhujaṃ

सरोमृदा तथा पृष्ठमुदरं सङ्गमान् मृदा

saromṛdā tathā pṛṣṭhamudaraṃ saṅgamān mṛdā

नदीतटद्वयमृदा पार्श्वे संशोधयेत्तथा

nadītaṭadvayamṛdā pārśve saṃśodhayettathā

वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते

veśyādvāramṛdā rājñaḥ kaṭiśaucaṃ vidhīyate

यज्ञस्थानात्तथैवोरू गोस्थानाज्जानुनी तथा

yajñasthānāttathaivorū gosthānājjānunī tathā

अश्वस्थानात्तथा जङ्घे रथचक्रमृदाङ्घ्रिके

aśvasthānāttathā jaṅghe rathacakramṛdāṅghrike

मूर्धानं पञ्चगव्येन भद्रासनगतं नृपं

mūrdhānaṃ pañcagavyena bhadrāsanagataṃ nṛpaṃ

अभिषिञ्चेदमात्यानां चतुष्टयमथो घटैः

abhiṣiñcedamātyānāṃ catuṣṭayamatho ghaṭaiḥ

पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्राहणः

pūrvato hemakumbhena ghṛtapūrṇena brāhaṇaḥ

रूप्यकुम्भेन याम्ये च क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः

rūpyakumbhena yāmye ca kṣīrapūrṇena kṣatriyaḥ

दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमगेन च

dadhnā ca tāmrakumbhena vaiśyaḥ paścimagena ca

मृण्मयेन जलेनोदक् शूद्रामात्यो ऽभिषिचयेत्

mṛṇmayena jalenodak śūdrāmātyo 'bhiṣicayet

ततो ऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृचप्रवरो द्विजः

tato 'bhiṣekaṃ nṛpaterbahvṛcapravaro dvijaḥ

कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगश् च कुशोदकैः

kurvīta madhunā vipraśchandogaś ca kuśodakaiḥ

सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः

sampātavantaṃ kalaśaṃ tathā gatvā purohitaḥ

विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि

vidhāya vahnirakṣāntu sadasyeṣu yathāvidhi

राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्तिताः

rājaśriyābhiṣeke ca ye mantrāḥ parikīrtitāḥ

तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वनैस् तथा

taistu dadyānmahābhāga brāhmaṇānāṃ svanais tathā

ततः पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूलन्तदेव तु

tataḥ purohito gacchedvedimūlantadeva tu

शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत्

śatacchidreṇa pātreṇa sauvarṇenābhiṣecayet

या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्त्वेति गन्धकैः

yā oṣadhītyoṣadhībhīrathetyuktveti gandhakaiḥ

पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः

puṣpaiḥ puṣpavatītyeva brāhmaṇeti ca vījakaiḥ

रत्नैर् आशुः शिशानश् च ये देवाश् च कुशोदकैः

ratnair āśuḥ śiśānaś ca ye devāś ca kuśodakaiḥ

यजुर्वेद्यथर्ववेदी गन्धद्वारेति संस्पृशेत्

yajurvedyatharvavedī gandhadvāreti saṃspṛśet

शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर् द्विजाः

śiraḥ kaṇṭhaṃ rocanayā sarvatīrthodakair dvijāḥ

गीतवाद्यादिनिर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः

gītavādyādinirghoṣaiścāmaravyajanādibhiḥ

सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः

sarvauṣadhimayaṃ kumbhaṃ dhārayeyurnṛpāgrataḥ

तं पश्येद्दर्पणं राजा घृतं वै मङ्गलादिकं

taṃ paśyeddarpaṇaṃ rājā ghṛtaṃ vai maṅgalādikaṃ

अभ्यर्च्य विष्णुं ब्रह्माणमिन्द्रादींश् च ग्रहेश्वरान्

abhyarcya viṣṇuṃ brahmāṇamindrādīṃś ca graheśvarān

व्याघ्रचर्मोत्तरां शय्यामुपविष्टः पुरोहितः

vyāghracarmottarāṃ śayyāmupaviṣṭaḥ purohitaḥ

मधुपर्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत्

madhuparkādikaṃ dattvā paṭṭabandhaṃ prakārayet

राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चचर्मोत्तरं ददेत्

rājñomukuṭabandhañca pañcacarmottaraṃ dadet

ध्रुवाद्यैर् इति च विशेद् वृषजं वृषदंशजं

dhruvādyair iti ca viśed vṛṣajaṃ vṛṣadaṃśajaṃ

द्वीपिजं सिंहजं व्याघ्रजातञ्चर्म तदासने

dvīpijaṃ siṃhajaṃ vyāghrajātañcarma tadāsane

अमात्यसचिवादींश् च प्रतीहारः प्रदर्शयेत्

amātyasacivādīṃś ca pratīhāraḥ pradarśayet

गोजाविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ

gojāvigṛhadānādyaiḥ sāṃvatsarapurohitau

पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्य् अन्यभूगोन्नमुख्यकैः

pūjayitvā dvijān prārcya hy anyabhūgonnamukhyakaiḥ

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः

vahniṃ pradakṣiṇīkṛtya guruṃ natvātha pṛṣṭhataḥ

वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाथ मन्त्रितं

vṛṣamālabhya gāṃ vatsāṃ pūjayitvātha mantritaṃ

अश्वमारुह्य नागञ्च पूजयेत्तं समारुहेत्

aśvamāruhya nāgañca pūjayettaṃ samāruhet

परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं

paribhramedrājamārge balayuktaḥ pradakṣiṇaṃ

पुरं विशेच्च दानाद्यैः प्रार्च्य सर्वान् विसर्जयेत्

puraṃ viśecca dānādyaiḥ prārcya sarvān visarjayet