Chapter 220

सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः

so 'bhiṣiktaḥ sahāmātyo jayecchatrūnnṛpottamaḥ

राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा

rājñā senāpatiḥ kāryo brāhmaṇaḥ kṣatriyo 'tha vā

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित्

kulīno nītiśāstrajñaḥ pratīhāraś ca nītivit

दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः

dūtaś ca priyavādī syādakṣīṇo 'tibalānvitaḥ

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः

tāmbūladhārī nā strī vā bhaktaḥ kleśasahapriyaḥ

सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः

sāndhivigrahikaḥ kāryaḥ ṣāḍguṇyādiviśāradaḥ

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित्

khaḍgadhārī rakṣakaḥ syātdārathiḥ syādbalādivit

सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः

sūdādhyakṣo hito vijño mahānasagato hi saḥ

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः

sabhāsadastu dharmajñā lekhako 'kṣaraviddhitaḥ

आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः

āhvānakālavijñāḥ syurhitā dauvārikā janāḥ

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः

ratnādijño dhanādhyakṣaḥ anudvāre hito naraḥ

स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्

syādāyurvedavidvaidyo gajadhyakṣo 'tha hayādivit

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत्

jitaśramo gajāroho hayādhyakṣo hayādivat

दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्

durgādhyakṣo hito dhīmān sthapatirvāstuvedavit

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते

yantramukte pāṇimukte amukte muktadhārite

अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः

astrācāryo niyuddhe ca kuśalo nṛpaterhitaḥ

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः

vṛddhaścāntaḥpurādhyakṣaḥ pañcāśadvārṣikāḥstriyaḥ

सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु

saptatyavdāstu puruṣāś careyuḥ sarvakarmasu

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते

jāgratsyādāyudhāgāre jñātvā vṛttirvidhīyate

उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः

uttamādhamamadhyāni buddhvā karmāṇi pārthivaḥ

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत्

uttamādhamamadhyāni puruṣāṇi niyojayet

ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्

jyecchuḥ pṛthivīṃ rājā sahāyānanayoddhitān

धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु

dharmiṣṭhān dharmakāyeṣu śūrān saṅgrāmakarmasu

निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्

nipuṇānarthakṛtyeṣu sarvatra ca tathā śucīn

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु

strīṣu ṣaṇḍānniyuñjīta tīkṣṇān dāruṇakarmasu

यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं

yo yatra vidito rājñā śucitvena tu tannaraṃ

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान्

dharme cārthe ca kāme ca niyuñjītādhame 'dhamān

राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्

rājā yathārhaṃ kuryācca upādhābhiḥ parīkṣitān

समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान्

samantro ca yathānyāyāt kuryāddhastivanecarān

तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्

tatpadānveṣaṇe yattānadhyakṣāṃstatra kārayet

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत्

yasmin karmaṇi kauśalyaṃ yasya tasmin niyojayet

पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

pitṛpaitāmahān bhṛtyān sarvakarmasu yojayet

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः

vinā dāyādakṛtyeṣu tatra te hi samāgatāḥ

परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया

pararājagṛhāt prāptān janān saṃśrayakāmyayā

दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः

duṣṭānapyatha vāduṣṭān saṃśrayeta prayatnataḥ

दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे

duṣṭaṃ jñātvā viśvasenna tadvṛttiṃ vartayedvaśe

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत्

deśāntarāgatān pārśve cāraijñātvā hi pūjayet

शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः

śatravo 'gnivarṣaṃ sarpo nistriṃśamapi caikataḥ

भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः

bhṛtyā vaśiṣṭaṃ vijñeyāḥ kubhṛṭyāś ca tathaikataḥ

चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्

cāracakṣurbhavedrājā niyuñjīta sadācarān

जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं

janasyāvihitān saumyāṃs tathājñātān parasparaṃ

वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्

vaṇijo mantrakuśalān sāṃvatsaracikitsakān

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः

tathā pravrajitākārān balābalavivekinaḥ

नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः

naikasya rājā śraddadhyācchraddadhyād bahuvākyataḥ

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान्

rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān

शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च

śubhānāmaśubhānāñca jñānaṅkuryādvaśāya ca

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं

anurāgakaraṃ karma carejjahmādvirāgajaṃ

जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्

janānurāgayā lakṣmyā rājā syājjanarañjanāt