Chapter 222

ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः

grāmasyādhipatiṃ kuryāddaśagrāmādhipaṃ nṛpaḥ

शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं

śatagrāmādhipañcānyaṃ tathaiva viṣayeśvaraṃ

तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः

teṣāṃ bhogavibhāgaś ca bhavet karmānurūpataḥ

नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं

nityameva tathā kāryaṃ teṣāñcāraiḥ parīkṣaṇaṃ

ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत्

grāme doṣān samutpannān grāmeśaḥ prasamaṃ nayet

अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्

aśakto daśapālasya sa tu gatvā nivedayet

श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत्

śrutvāpi daśapālo 'pi tatra yuktimupācaret

वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्

vittādyāpnoti rājā vai viṣayāttu surakṣitāt

धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते

dhanavāndharmamāpnoti dhanavān kāmamaśnute

उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा

ucchidyante vinā hy arthaiḥ kriyā grīṣme saridyathā

विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च

viśeṣo nāsti lokeṣe patitasyādhanasya ca

पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति

patitānna tu gṛhṇanti daridro na prayacchati

धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी

dhanahīnasya bhāryāpi naikā syādupavartinī

राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं

rāṣṭrapīḍākaro rājā narake vasate ciraṃ

नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी

nityaṃ rājñā tathā bhāvyaṃ garbhiṇī sahadharmiṇī

यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्

yahā svaṃ sukhamutsṛjya garbhasya sukhamāvahet

किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः

kiṃ yajñaistapasā tasya prajā yasya na rakṣitāḥ

सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः

surakṣitāḥ prajā yasya svargastasya gṛhopamaḥ

अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं

arakṣitāḥ prajā yasya narakaṃ tasya mandiraṃ

राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि

rājā ṣaḍbhāgamādatte sukṛtādduṣkṛtādapi

धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात्

dharmāgamo rakṣaṇācca pāpamāpnotyarakṣaṇāt

सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः

subhagā viṭabhīteva rājavallabhataskaraiḥ

भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः

bhakṣyamāṇāḥ prajā rakṣyāḥ kāyasthaiś ca viśeṣataḥ

रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाAP_222.012च्द्।

rakṣitā tadbhayebhyastu rājño bhavati sā prajāAP_222.012cd/

अरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं

arakṣitā sā bhavati teṣāmeveha bhojanaṃ

दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्

duṣṭasammardanaṃ kuryācchāstroktaṃ karamādadet

कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत्

koṣe praveśayedardhaṃ nityañcārdhaṃ dvije dadet

निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा

nidhiṃ dvijottamaḥ prāpya gṛhṇīyātsakalaṃ tathā

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः

caturthamaṣṭamaṃ bhāgaṃ tathā ṣoḍaśamaṃ dvijaḥ

वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः

varṇakrameṇa dadyācca nidhiṃ pātre tu dharmataḥ

अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं

anṛtantu vadan daṇḍyaḥ suvittasyāṃśamaṣṭamaṃ

प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्

praṇaṣṭasvāmikamṛkthaṃ rājātryabdaṃ nidhāpayet

अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत्

arvāk tryabdāddharet svāmī pareṇa nṛpatirharet

ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि

mamedamiti yo brūyāt so 'rthayukto yathāvidhi

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति

sampādya rūpasaṅkhyādīn svāmī tad dravyamarhati

बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्

bāladāyādikamṛkthaṃ tāvadrājānupālayet

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः

yāvatsyātsa samāvṛtto yāvadvātītaśaiśavaḥ

बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च

bālaputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkalāsu ca

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च

pativratāsu ca strīṣu vidhabāsvāturāsu ca

जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः

jīvantīnāntu tāsāṃ ye saṃhareyuḥ svavāndhavāḥ

ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

tāñchiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः

sāmānyato hṛtañcauraistadvai dadyāt svayaṃ nṛpaḥ

चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात्

caurarakṣādhikāribhyo rājāpi hṛtamāpnuyāt

अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः

ahṛte yo hṛtaṃ brūyānniḥsāryo daṇḍya eva saḥ

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं

na tadrājñā pradātavyaṃ gṛhe yad gṛhagair hṛtaṃ

स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज

svarāṣṭrapaṇyādādadyādrājā viṃśatimaṃ dvija

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं

śulkāṃśaṃ paradeśācca kṣayavyayaprakāśakaṃ

ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्

jñātvā saṅkalpayecchulkaṃ lābhaṃ vaṇigyathāpnuyāt

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा

viṃśāṃśaṃ lābhamādadyāddaṇḍanīyastato 'nyathā

स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्

strīṇāṃ pravrajitānāñca taraśulkaṃ vivarjayet

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत्

tareṣu dāsadoṣeṇa naṣṭaṃ dāsāṃstu dāpayet

शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं

śūkadhānyeṣu ṣaḍbhāgaṃ śimbidhānye tathāṣṭamaṃ

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं

rājā vanyārthamādadyāddeśakālānurūpakaṃ

पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः

pañcaṣaḍbhāgamādadyād rājā paśuhiraṇyayoḥ

गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च

gandhauṣadhirasānāñca puṣpamūlaphalasya ca

पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां

patraśākatṛṇānāñca vaṃśavaiṇavacarmaṇāṃ

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च

vaidalānāñca bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca

षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः

ṣaḍbhāgameva cādadyān madhumāṃsasya sarpiṣaḥ

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं

mriyannapi na cādadyād brāhmaṇebhyas tathā karaṃ

यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा

yasya rājñastu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः

tasya sīdati tadrāṣṭraṃ vyādhidurbhikṣataskaraiḥ

श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्

śrutaṃ vṛttantu vijñāya vṛttiṃ tasya prakalpayet

रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं

rakṣecca sarvatastvenaṃ pitā putramivaurasaṃ

संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं

saṃrakṣyamaṇo rājñā yaḥ kurute dharmamanvahaṃ

तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च

tenāyurvardhate rājño draviṇaṃ rāṣṭrameva ca

कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः

karma kuryur narendrasya māsenaikañca śilpinaḥ

भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः ॥34

bhuktamātreṇa ye cānye svaśarīropajīyinaḥ //34