अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः
atha trayoviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
राजधर्माः
rājadharmāḥ
पुष्कर उवाच
puṣkara uvāca
वक्ष्ये ऽन्तःपुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः
vakṣye 'ntaḥpuracintāṃ ca dharmādyāḥ puruṣārthakāḥ
अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः
anyonyarakṣayā teṣāṃ sevā kāryā striyā nṛpaiḥ
धर्ममूलो ऽर्थविटपस् तथा कर्मफलो महान्
dharmamūlo 'rthaviṭapas tathā karmaphalo mahān
त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्
trivargapādapastatra rakṣayā phalabhāgaṃ bhavet
कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः
kāmādhīnāḥ striyo rāma tadarthaṃ ratnasaṅgrahaḥ
सेव्यास्ता नातिसेव्याश् च भूभुजा विषयैषिणा
sevyāstā nātisevyāś ca bhūbhujā viṣayaiṣiṇā
आहारो मैथुनन्निद्रा सेव्या नाति हि रुग् भवेत्
āhāro maithunannidrā sevyā nāti hi rug bhavet
मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः
mañcādhikāre kartavyāḥ striyaḥ sevyāḥ svarāmikāḥ
दुष्टान्याचरते या तु नाबिनन्दति तत्कथां
duṣṭānyācarate yā tu nābinandati tatkathāṃ
ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता
aikyaṃ dviṣadbhirvrajati garvaṃ vahati coddhatā
चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते
cumbitā mārṣṭi vadanaṃ dattanna bahu manyate
स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते
svapityādau prasuptāpi tathā paścādvibudhyate
स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणद्धि या
spṛṣṭā dhunoti gātrāṇi gātrañca viruṇaddhi yā
ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी
īṣacchṛṇoti vākyāni priyāṇyapi parāṅmukhī
न पश्यत्यग्रदत्तन्तु जघनञ्च निगूहति
na paśyatyagradattantu jaghanañca nigūhati
दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वथ पराङ्मुखी
dṛṣṭe vivarṇavadanā mitreṣvatha parāṅmukhī
तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते
tatkāmitāsu ca strīsu madhyastheva ca lakṣyate
ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं
jñātamaṇḍanakālāpi na karoti ca maṇḍanaṃ
या सा विरक्ता तान्त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम्भजेत्
yā sā viraktā tāntyaktvā sānurāgāṃ striyambhajet
दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्मुखी
dṛṣṭvaiva hṛṣṭā bhavati vīkṣite ca parāṅmukhī
दृश्यमना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां
dṛśyamanā tathānyatra dṛṣṭiṃ kṣipati cañcalāṃ
तथाप्युपावर्तयितुं नैव शक्नोत्यशेषतः
tathāpyupāvartayituṃ naiva śaknotyaśeṣataḥ
विवृणीति तथाङ्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव
vivṛṇīti tathāṅgāni svasyā guhyāni bhārgava
गर्हितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति
garhitañca tathaivāṅgaṃ prayatnena nigūhati
तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनं
taddarśane ca kurute bālāliṅganacumbanaṃ
आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च
ābhāṣyamāṇā bhavati satyavākyā tathaiva ca
स्पृष्टा पुलकितैर् अङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते
spṛṣṭā pulakitair aṅgaiḥ svedenaiva ca bhujyate
करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं
karoti ca tathā rāma sulabhadravyayācanaṃ
ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं
tataḥ svalpamapi prāpya karoti paramāṃ mudaṃ
नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते
nāmasaṅkīrtanādeva muditā bahu manyate
करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि
karajāṅkāṅkitānyasya phalāni preṣayatyapi
तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात्
tatpreṣitañca hṛdaye vinyasatyapi cādarāt
आलिङ्गनैश् च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या
āliṅganaiś ca gātrāṇi limpatīvāmṛtena yā
सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते
supte svapityathādau ca tathā tasya vibudhyate
उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते
urū spṛśati cātyarthaṃ suptañcainaṃ vibudhyate
कपित्थचूर्णयोगेन तथा दघ्नः स्रजा तथा
kapitthacūrṇayogena tathā daghnaḥ srajā tathā
घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस् तथा यवैः
ghṛtaṃ sugandhi bhavati dugdhaiḥ kṣiptais tathā yavaiḥ
भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते
bhojyasya kalpanaivaṃ syādgandhamuktiḥ pradarśyate
शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं
śaucamācamanaṃ rāma tathaiva ca virecanaṃ
भावना चैव पाकश् च बोधनं धूपनन्तथा
bhāvanā caiva pākaś ca bodhanaṃ dhūpanantathā
वासनञ्चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं स्मृतं
vāsanañcaiva nirdiṣṭaṃ karmāṣṭakamidaṃ smṛtaṃ
कपित्थबिल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लवैः
kapitthabilvajamvāmrakaravīrakapallavaiḥ
कृत्वोदकन्तु यद्द्रव्यं शौचितं शौचनन्तु तत्
kṛtvodakantu yaddravyaṃ śaucitaṃ śaucanantu tat
तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत्
teṣāmabhāve śaucantu mṛgadarpāmbhasā bhavet
नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कशैलेयजं जलं
nakhaṃ kuṣṭhaṃ ghanaṃ māṃsī spṛkkaśaileyajaṃ jalaṃ
तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुनीरदं
tathaiva kuṅkumaṃ lākṣā candanāgurunīradaṃ
सरलं देवकाष्ठञ्च कर्पूरं कान्तया सह
saralaṃ devakāṣṭhañca karpūraṃ kāntayā saha
बालः कुन्दुरुकश् चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः
bālaḥ kundurukaś caiva gugguluḥ śrīnivāsakaḥ
सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः
saha sarjarasenaivaṃ dhūpadravyaikaviṃśatiḥ
धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया
dhūpadravyagaṇādasmādekaviṃśādyathecchayā
द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर् नियोजयेत्
dve dve dravye samādāya sarjabhāgair niyojayet
नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा
nakhapiṇyākamalayaiḥ saṃyojya madhunā tathā
धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः
dhūpayogā bhavantīha yathāvat svecchayā kṛtāḥ
त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं
tvacannāḍīṃ phalantailaṃ kuṅkumaṃ granthi pravartakaṃ
शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च
śaileyantagaraṃ krāntāṃ colaṅkarpūrameva ca
मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्
māṃsīṃ surāñca kuṣṭhañca snānadravyāṇi nirdiśet
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया
etebhyastu samādāya dravyatrayamathecchayā
मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं
mṛgadarpayutaṃ snānaṃ kāryaṃ kandarpavardhanaṃ
त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर् वालकार्धसमायुतैः
tvaṅmurānaladaistulyair vālakārdhasamāyutaiḥ
स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते
snānamutpalagandhi syāt satailaṃ kuṅkumāyate
जातीपुषसुगन्धि स्यात् तगरार्धेन योजितं
jātīpuṣasugandhi syāt tagarārdhena yojitaṃ
सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं
saddhyāmakaṃ syādvakulaistulyagandhi manoharaṃ
मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्यघ्रनखं नक्खं
mañjiṣṭhātagaraṃ colaṃ tvacaṃ vyaghranakhaṃ nakkhaṃ
गन्धपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं
gandhapatrañca vinyasya gandhatailaṃ bhavecchubhaṃ
तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः
tailaṃ nipīḍitaṃ rāma tilaiḥ puṣpādhivāsitaiḥ
वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं
vāsanāt puṣpasadṛśaṃ gandhena tu bhaved dhruvaṃ
एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः
elālavaṅgakakkolajātīphalaniśākarāḥ
जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः
jātīpatrikayā sārdhaṃ svatantrā mukhavāsakāḥ
कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं
karpūraṃ kuṅkumaṃ kāntā mṛgadarpaṃ hareṇukaṃ
कक्कोलैलालवङ्गञ्च जातौ कोशकमेव च
kakkolailālavaṅgañca jātau kośakameva ca
त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा
tvakpatraṃ truṭimustau ca latāṃ kastūrikaṃ tathā
कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः
kaṇṭakāni lavaṅgasya phalapatre ca jātitaḥ
कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत्
kaṭukañca phalaṃ rāma kārṣikāṇyupakalpayet
तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितं
taccūrṇe khadiraṃ sāraṃ dadyātturyaṃ tu vāsitaṃ
सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः
sahakārarasenāsmāt kartavyā guṭikāḥ śubhāḥ
मुख न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः
mukha nyastāḥ sugandhāstā mukharogavināśanāḥ
पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा
pūgaṃ prakṣālitaṃ samyak pañcapallavavāriṇā
शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकं
śaktyā tu guṭikādravyair vāsitaṃ mukhavāsakaṃ
कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं
kaṭukaṃ dantakāṣṭhañca gomūtre vāsitaṃ tryahaṃ
कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं
kṛtañca pūgavadrāma mukhasaugandhikārakaṃ
त्वक्पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्धसंयुतौ
tvakpathyayoḥ samāvaṃśau śaśibhāgārdhasaṃyutau
नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः
nāgavallīsamo bhāti mukhavāso manoharaḥ
एवं कुर्यात् सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः
evaṃ kuryāt sadā strīṇāṃ rakṣaṇaṃ pṛthivīpatiḥ
न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः
na cāsāṃ viśvasejjātu putramāturviśeṣataḥ
न स्वपेत् स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासः कृत्रिमो भवेत्
na svapet strīgṛhe rātrau viśvāsaḥ kṛtrimo bhavet
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāopurāṇe strīrakṣādikāmaśāstraṃ nāma trayoviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||