Chapter 225

स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं

svayameva karma daivākhyaṃ viddhi dehāntarārjitaṃ

तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

tasmāt pauruṣameveha śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते

pratikūlaṃ tathā daivaṃ pauruṣeṇa vihanyate

सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना

sāttvikāt karmaṇaḥ pūrvāt siddhiḥ syātpauruṣaṃ vinā

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव

pauruṣaṃ daivasampattyā kāle phalati bhārgava

दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं

daivaṃ puruṣakāraś ca dvayaṃ puṃsaḥ phalāvahaṃ

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः

kṛṣervṛṣṭisamāyogāt kāle syuḥ phalasiddhayaḥ

सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्

sadharmaṃ pauruṣaṃ kuryānnālaso na ca daivavān

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः

sāmādibhirupāyaistu sarve siddhyantyupakramāḥ

साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ

sāma copapradānañca bhedadaṇḍau tathāparau

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु

māyopekṣendrajālañca upāyāḥ sapta tāñchṛṇu

द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च

dvividhaṃ kathitaṃ sāma tathyañcātathyameva ca

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते

tatrāpyatathyaṃ sādhūnāmākrośāyaiva jāyate

महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः

mahākulīnā hy ṛjavo dharmanityā jitendriyāḥ

सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि

sāmasādhyā atathyaiś ca gṛhyante rākṣasā api

तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं

tathā taduprakārāṇāṃ kṛtānāñcaiva varṇanaṃ

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः

parasparantu ye dviṣṭāḥ kruddhabhītāvamānitāḥ

तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं

teṣānbhedaṃ prayuñjīta paramaṃ darśayedbhayaṃ

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति

ātmīyān darśayedāśāṃ yena doṣeṇa bibhyati

परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः

parāstenaiva te bhedyā rakṣyo vai jñātibhedakaḥ

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः

sāmantakoṣo vāhyastu mantrāmātyātmajādikaḥ

अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्

antaḥkoṣañcopaśāmya kurvan śatroś ca taṃ jayet

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक्

upāyaśreṣṭhaṃ dānaṃ syāddānādubhayalokabhāk

न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते

na so 'sti nāma dānena vaśago yo na jāyate

दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान्

dānavāneva śaknoti saṃhatān bhedituṃ parān

त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च

trayāsādhyaṃ sādhayettaṃ daṇḍena ca kṛtena ca

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः

daṇḍe sarvaṃ sthitaṃ daṇḍo nāśayedduṣpraṇīkṛtaḥ

अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्

adaṇḍyān daṇḍayannaśyeddaṇḍyānrājāpyadaṇḍayan

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः

daivadaityoraganarāḥ siddhā bhūtāḥ patatriṇaḥ

उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्

utkrameyuḥ svamaryādāṃ yadi daṇḍān na pālayet

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि

yasmādadāntān damayatyadaṇḍyāndaṇḍayatyapi

दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः

damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍa vidurbudhāḥ

तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः

tejasā dur nirīkṣyo hi rājā bhāskaravattataḥ

लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः

lokaprasādaṃ gaccheta darśanāccandravattataḥ

जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः

jagadvyāpnoti vai cārair ato rājā samīraṇaḥ

दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः

doṣanigrahakāritvādrājā vaivasvataḥ prabhuḥ

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः

yadā dahati durbuddhiṃ tadā bhavati pāvakaḥ

यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः

yadā dānaṃ dvijātibhyo dadyāt tasmāddhaneśvaraḥ

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः

dhanadhārāpravarṣitvāddevādau varuṇaḥ smṛtaḥ

क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

kṣamayā dhārayaṃllekān pārthivaḥ pārthivo bhavet

उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः

utsāhamantraśaktyādyai rakṣedyasmāddharistataḥ