Chapter 233

सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च

sāmabhedau mayā proktau dānadaṇḍau tathaiva ca

दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते

daṇḍaḥ svadeśe kathitaḥ paradeśe vravīmi te

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते

prakāśaścāprakāśaś ca dvividho daṇḍa ucyate

लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं

luṇṭhanaṃ grāmaghātaś ca śasyaghāto 'gnidīpanaṃ

प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः

prakāśo 'tha viṣaṃ vahnirvividhaiḥ puruṣair badhaḥ

दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं

dūṣaṇañcaiva sādhūnāmudakānāñca dūṣaṇaṃ

दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव

daṇḍapraṇayaṇaṃ proktamupekṣāṃ śṛṇu bhārgava

यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः

yadā manyate nṛpatī raṇe na mama vigrahaḥ

अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत्

anarthāyānubandhaḥ syāt sandhinā ca tathā bhavet

सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं

sāmalabdhāspadañcātra dānañcārthakṣayaṅkaraṃ

भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत्

bhedadaṇḍānubandhaḥ syāttadopekṣāṃ samāśrayet

न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं

na cāyaṃ mama śaknoti kiñcit kartumupadravaṃ

न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत्

na cāhamasya śaknomi tatropekṣāṃ samāśrayet

अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्

avajñopahatastatra rājñā kāryo ripurbhavet

मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत्

māyopāyaṃ pravakṣyāmi utpātair anṛtaiś carat

शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः

śatrorudvejanaṃ śatroḥ śivirasthasya pakṣiṇaḥ

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज

sthūlasya tasya pucchasthāṃ kṛtvolkāṃ vipulāṃ dvija

विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्

visṛjecca tataś caivamulkāpātaṃ pradarśayet

एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च

evamanye darśanīyā utpātā bahavo 'pi ca

उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां

udvejanaṃ tathā kuryāt kuhakair vividhair dviṣāṃ

सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च

sāṃvatsarāstāpasāś ca nāśaṃ brūyuḥ prarasya ca

जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्

jigīṣuḥ pṛthivīṃ rājā tena codvejayet parān

देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु

devatānāṃ prasādaś ca kīrtanīyaḥ parasya tu

आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्

āgatanno 'mitrabalaṃ praharadhvamabhītavat

एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति

evaṃ brūyādraṇe prāpte bhagnāḥ sarve pare iti

क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा

kṣveḍāḥ kilakilāḥ kāryā vācyaḥ śatrurhatas tathā

देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति

devājñāvṛṃhito rājā sannaddhaḥ samaraṃ prati

इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्

indrajālaṃ pravakṣyāmi indraṃ kālena darśayet

चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां

caturaṅgaṃ balaṃ rājā sahāyārthaṃ divaukasāṃ

बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ

balantu darśayet prāptaṃ raktavṛṣṭiñcendrapau

छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत्

chinnāni ripuśīrṣāṇi prāsādāgreṣu darśayet

षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ

ṣāḍguṇyaṃ sampravakṣyāmi tadvarau sandhivigrahau

सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च

sandhiś ca vigrahaś caiva yānamāsanameva ca

द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः

dvaidhībhāvaḥ saṃśayaś ca ṣaḍguṇāḥ parikīrtitāḥ

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः

paṇabandhaḥ smṛtaḥ sandhirapakārastu vigrahaḥ

जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते

jigīṣoḥ śatruviṣaye yānaṃ yātrābhidhīyate

विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते

vigraheṇa svake deśe sthitirāsanamucyate

बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते

balārdhena prayāṇantu dvaidhībhāvaḥ sa ucyate

उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः

udāsīno madhyago vā saṃśrayātsaṃśayaḥ smṛtaḥ

समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा

samena sandhiranveṣyo 'hīnena ca balīyasā

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा

hīnena vigrahaḥ kāryaḥ svayaṃ rājñā balīyasā

तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्

tatrāpi śuddhapārṣṇistu balīyāṃsaṃ samāśrayet

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा

āsīnaḥ karmavicchedaṃ śaktaḥ kartuṃ riporyadā

अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः

aśuddhapārṣṇiścāsīta vigṛhya vasudhādhipaḥ

अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत्

aśuddhapārṣṇirbalavān dvaidhībhāvaṃ samāśrayet

बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः

balinā vigṛhītastu yo 'sandehena pārthivaḥ

संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः

saṃśrayastena vaktavyo guṇānāmadhamo guṇaḥ

बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं

bahukṣayavyayāyāsaṃ teṣāṃ yānaṃ prakīrtitaṃ

बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत्

bahulābhakaraṃ paścāttadā rājā samāśrayet

सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं

sarvaśaktivihīnastu tadā kuryāttu saṃśrayaṃ