Chapter 235

यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं

yātrāvidhānapūrvantu vakṣye sāṅgrāmikaṃ vidhiṃ

सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

saptāhena yadā yātrā bhaviṣyati mahīpateḥ

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः

pūjanīyo hariḥ śambhurmodakādyair vināyakaḥ

द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

dvitīye 'hani dikpālān sampūjya śayanañcaret

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत्

śayyāyāṃ vā tadagre 'tha devān prārcya manuṃ smaret

नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

namaḥ śambhoḥ trinetrāya rudrāya varadāya ca

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः

vāmanāya virūpāya svapnādhipataye namaḥ

भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

bhagavandevadeveśa śūlabhṛdvṛṣavāhana

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत

iṣṭāniṣṭe mamācakṣva svapne suptasya śāśvata

यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

yajjāgrato dūramiti purodhā mantramuccaret

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत्

tṛtīye 'hani dikpālān rudrāṃstān dikpatīnyajet

ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

grahān yajeccaturthe 'hni pañcame cāśvinau yajet

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं

mārge yā devatāstāsānnadyādīnāñca pūjanaṃ

दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

divyāntarīkṣabhaumasthadevānāñca tathā baliḥ

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं

rātrau bhūtagaṇānāñca vāsudevādipūjanaṃ

भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

bhadrakālyāḥ śriyaḥ kuryāt prārthayet sarvadevatāḥ

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ

नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

nārāyaṇo 'bjajo viṣṇur nārasiṃho varāhakaḥ

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः

śiva īśastatpuruṣo hy aghoro rāma satyajaḥ

सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

sūryaḥ somaḥ kujaścāndrijīvaśukraśanaiś carāḥ

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा

rāhuḥ keturgaṇapatiḥ senānī caṇḍikā hy umā

लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

lakṣmīḥ sarasvatī durgā brahmāṇīpramukhā gaṇāḥ

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः

rudrā indrādayo vahnir nāgāstārkṣyo 'pare surāḥ

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

divyāntarīkṣabhūmiṣṭhā vijayāya bhavantu me

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं

mardayantu raṇe śatrūn sampragṛhyopahārakaṃ

सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

saputramātṛbhṛtyo 'haṃ devā vaḥ śaraṇaṅgataḥ

चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः

cāmūnāṃ pṛṣṭhato gatvā ripunāśā namo 'stu vaḥ

विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

vinivṛttaḥ pradāsyāmi dattādabhyadhikaṃ baliṃ

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत्

ṣaṣṭhe 'hni vijayasnānaṃ kartavyaṃ cābhiṣekavat

यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

yātrādine saptame ca pūjayecca trivikramaṃ

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत्

nīrājanoktamantraiś ca āyudhaṃ vāhanaṃ yajet

पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

puṇyāhajayaśabdena mantrametanniśāmayet

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते

divyāntarīkṣabhūmiṣṭhāḥ santvāyurdāḥ surāś ca te

देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

devasiddhiṃ prāpnuhi tvaṃ devayātrāstu sā tava

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत्

rakṣantu devatāḥ sarvā iti śrutvā nṛpo vrajet

गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

gṛhītvā saśarañcāpaṃ dhanurnāgeti mantrata

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं

tadviṣṇoriti japtvātha dadyādripumukhe padaṃ

दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

dakṣiṇaṃ padaṃ dvātriṃśaddikṣu prācyādiṣu kramāt

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात्

nāgaṃ rathaṃ hayañcaiva dhuryāṃś caivāruhet kramāt

आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

āruhya vādyair gacchet pṛṣthato nāvalokayet

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान्

krośamātraṃ gatastiṣṭhet pūjayeddevatā dvijān

परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

paradeśaṃ vrajet paścādātmasainyaṃ hi pālayan

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत्

rājā prāpya deveśantu deśapālantu pālayet

देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

devānāṃ pūjanaṃ kuryānna chindyādāyamatra tu

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः

nāvamānayettaddeśyānāgatya svapuraṃ punaḥ

जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

jayaṃ prāpyārcayeddevān dadyāddānāni pārthivaḥ

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा

dvitīye ahani saṅgrāmo bhaviṣyati yadā tadā

स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

snapayedgajamaśvādi yajeddevaṃ nṛpasiṃhakaṃ

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान्

chatrādirājaliṅgāni śastrāṇi niśi vai gaṇān

प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

prātarnṛsiṃhakaṃ pūjya vāhanādyamaśeṣataḥ

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत्

purodhasā hutaṃ paśyedvahniṃ hutvā dvijānyajet

गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

gṛhītvā saśarañcāpaṃ gajādyāruhya vai vrajet

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां

deśe tvadṛśyaḥ śatrūṇāṃ kuryāt prakṛtikalpanāṃ

संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

saṃhatān yodhayedalpān kāmaṃ vistārayedbahūn

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह

sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha

व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

vyūhāḥ prāṇyaṅgarūpāś ca dravyarūpāś ca kīrtitāḥ

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च

garuḍo makaravyūhaś cakraḥ śyenastathaiva ca

अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

ardhacandraś ca vajraś ca śakaṭavyūha eva ca

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः

maṇḍalaḥ sarvatobhadraḥ sūcīvyūhaś ca te narāḥ

व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

vyūhānāmatha sarveṣāṃ pañcadhā sainyakalpanā

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत्

dvau pakṣāvanupakṣau dvāvaśyaṃ pañcamaṃ bhavet

एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

ekena yadi vā dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ yuddhamācaret

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च

bhāgatrayaṃ sthāpayettu teṣāṃ rakṣārthameva ca

न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

na vyūhakalpanā kāryā rājño bhavati karhicit

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः

mūlacchede vināśaḥ syānna yudhyecca svayannṛpaḥ

सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

sainyasya paścāttiṣṭhettu krośamātre mahīpatiḥ

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं

bhagnasandhāraṇaṃ tatra yodhānāṃ parikīrtitaṃ

प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

pradhānabhaṅge sainyasya nāśasthānaṃ vidhīyate

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत्

na saṃhatānna viralānyodhān vyūhe prakalpayet

आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

āyudhānāntu sammardo yathā na syāt parasparaṃ

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत्

bhettukāmaḥ parānīkaṃ saṃhatair eva bhedayet

भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

bhedarakṣyāḥ pareṇāpi kartavyāḥ saṃhatās tathā

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया

vyūhaṃ bhedāvahaṃ kuryāt paravyūheṣu cecchayā

गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

gajasya pādarakṣārthāś catvārastu tathā dvija

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः

rathasya cāśvāś catvāraḥ samāstasya ca carmiṇaḥ

धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

dhanvinaś carmibhistulyāḥ purastāccarmiṇo raṇe

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः

pṛṣṭhato dhanvinaḥ praścāddhanvinānturagā rathāḥ

रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

rathānāṃ kuñjarāḥ paścāddātavyāḥ pṛthivīkṣitā

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः

padātikuñjarāśvānāṃ dharmakāryaṃ prayatnataḥ

शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

śūrāḥ pramukhato deyāḥ skandhamātrapradarśanaṃ

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं

kartavyaṃ bhīrusaṅghena śatruvidrāvakārakaṃ

दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

dārayanti purastāttu na deyā bhīravaḥ puraḥ

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः

protsāhantyeva raṇe bhīrūn śūrāḥ purasthitāḥ

प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

prāṃśavaḥ śakunāśāś ca ye cājihmekṣaṇā narāḥ

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः

saṃhatabhrūyugāś caiva krodhanā kalahapriyāḥ

नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

nityahṛṣṭāḥ prahṛṣṭāś ca śūrā jñeyāś cakāminaḥ

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया

saṃhatānāṃ hatānāṃ ca raṇāpanayanakriyā

प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

pratiyuddhaṃ gajānāñca toyadānādikañca yat

आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते

āyudhānayanaṃ caiva pattikarma vidhīyate

रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

ripūṇāṃ bhettukāmānāṃ svasainyasya tu rakṣaṇaṃ

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं

bhedanaṃ saṃhatānāñca carmiṇāṃ karma kīrtitaṃ

विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

vimukhīkaraṇaṃ yuddhe dhanvināṃ ca tathocyate

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते

dūrāpasaraṇaṃ yānaṃ suhatasya tathocyate

त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

trāsanaṃ ripusainyānāṃ rathakarma tathocyate

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः

bhedanaṃ saṃhatānāñca bhedānāmapi saṃhatiḥ

प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

prākāratoraṇāṭṭāladrumabhaṅgaś ca saṅgate

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा

pattibhūrviṣamā jñeyā rathāśvasya tathā samā

सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

sakardamā ca nāgānāṃ yuddhabhūmirudāhṛtā

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः

evaṃ viracitavyūhaḥ kṛtapṛṣṭhadivākaraḥ

तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

tathānulomaśukrārkidikpālamṛdumārutāḥ

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः

yodhānuttejayetsarvānnāmagotrāvadānataḥ

भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

bhogaprāptyā ca vijaye svargaprāptyā mṛtasya ca

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः

jitvārīn bhogasamprāptiḥ mṛtasya ca parā gatiḥ

निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

niṣkṛtiḥ svāmipiṇḍasya nāsti yuddhasamā gatiḥ

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते

śūrāṇāṃ raktamāyāti tena pāpantyajanti te

धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

dhātādiduḥkhasahanaṃ raṇe tat paramantapaḥ

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं

varāpsaraḥsahasrāṇi yānti śūraṃ raṇe mṛtaṃ

स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

svāmī sukṛtamādatte bhagnānāṃ vinivartināṃ

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे

brahmahatyāphalaṃ teṣāṃ tathā proktaṃ pade pade

त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

tyaktvā sahāyān yo gaccheddevāstasya vinaṣṭaye

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां

aśvamedhaphalaṃ proktaṃ śūrāṇāmanirvartināṃ

धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

dharmaniṣṭhe jayo rājñi yoddhavyāś ca samāḥ samaiḥ

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः

gajādyaiś ca gajādyāś ca na hantavyāḥ palāyinaḥ

न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

na prekṣakāḥ praviṣṭāś ca aśastrāḥ pratitādayaḥ

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने

śānte nidrābhibhūte ca ardhottīrṇe nadīvane

दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

durdine kūṭayuddhāni śatrunāśārthamācaret

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति

bāhū pragṛhya vikrośedbhagnā bhagnāḥ pare iti

प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

prāptaṃ mitraṃ balaṃ bhūri nāyako 'tra nipātitaḥ

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः

senānīrnihatāścāyaṃ bhūpatiścāpi viplutaḥ

विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

vidrutānāntu yodhānāṃ mukhaṃ ghāto vidhīyate

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः

dhūpāś ca deyā dharmajña tathā ca paramohanāḥ

पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

patākāś caiva sambhāro vāditrāṇām bhayāvahaḥ

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत्

samprāpya vijayaṃ yuddhe devānviprāṃś ca saṃyajet

रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

ratnāni rājagāmīni amātyena kṛte raṇe

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च

tasya striyo na kasyāpi rakṣyāstāś ca parasya ca

शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

śatruṃ prāpya raṇe muktaṃ putravat paripālayet

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत्

punastena na yoddhavyaṃ deśācārādi pālayet

ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

tataś ca svapuraṃ prāpya dhruve bhe praviśed gṛhaṃ

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं

devādipūjanaṃ kuryādrakṣedyodhakuṭumbakaṃ

संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

saṃvibhāgaṃ prāvāptaiḥ kuryād bhṛtyajanasya ca

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

raṇādīkṣā mayoktā te jayāya nṛpaterdhruvā