Chapter 238

स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत्

svāmyamātyañca rāṣṭrañca durgaṃ koṣo balaṃ suhṛt

परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते

parasparopakārīdaṃ saptāṅgaṃ rājyamucyate

राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा

rājyāṅgānāṃ varaṃ rāṣṭraṃ sādhanaṃ pālayet sadā

कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता

kulaṃ śīlaṃ vayaḥ sattvaṃ dākṣiṇyaṃ kṣiprakāritā

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता

avisaṃvāditā satyaṃ vṛddhasevā kṛtajñatā

दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता

daivasampannatā buddhirakṣudraparivāratā

शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता

śakyasāmantatā caiva tathā ca dṛḍhabhaktitā

दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता

dīrghadarśitvamutsāhaḥ śucitā sthūlalakṣitā

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः

vinītatvaṃ dhārmikatā sādhoś ca nṛpaterguṇāḥ

प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं

prakhyātavaṃśamakrūraṃ lokasaṅgrāhiṇaṃ śuciṃ

कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः

kurvītātsahitāṅkṣī paricāraṃ mahīpatiḥ

वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी

vāgmī pragalbhaḥ smṛtimānudagro balavān vaśī

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः

netā daṇḍasya nipuṇaḥ kṛtaśilpaparigrahaḥ

पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया

parābhiyogaprasahaḥ sarvaduṣṭapratikriyā

प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित्

pravṛttānvavekṣī ca sandhivigrahatattvavit

गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्

gūḍhamantrapracārajño deśakālavibhāgavit

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित्

ādātā samyagarthānāṃ viniyoktā ca pātravit

क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः

krodhalobhabhayadrohadambhacāpalavarjitaḥ

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः

paropatāpapaiśūnyamātsaryerṣānṛtātigaḥ

वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः

vṛddhopadeśasampannaḥ śakto madhuradarśanaḥ

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः

guṇānurāgasthitimānātmasampadguṇāḥ smṛtāḥ

कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः

kulīnāḥ śucayaḥ śūrāḥ śrutavanto 'nurāgiṇaḥ

दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः

daṇḍanīteḥ prayoktāraḥ sacivāḥ syurmahīpateḥ

सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः

suvigraho jānapadaḥ kulaśīkakalānvitaḥ

वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान्

vāgmī pragalbhaś cakṣuṣmānutsāhī pratipattimān

स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः

stambhacāpalahīnaś ca maitraḥ kleśasahaḥ śuciḥ

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः

satyasattvadhṛtisthairyaprabhāvārogyasaṃyutaḥ

कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः

kṛtaśilpaś ca dakṣaś ca prajñāvān dhāraṇānvitaḥ

दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत्

dṛḍhabhaktirakartā ca vairāṇāṃ sacivo bhavet

स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः

smṛtistatparatārtheṣu cittajño jñānaniś cayaḥ

दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता

dṛḍhatā mantraguptiś ca mantrisampat prakīrtitā

त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः

trayyāṃ ca daṇḍanītyāṃ ca kuśalaḥ syāt purohitaḥ

अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं

atharvadevavihitaṃ kuryācchāntikapauṣṭikaṃ

साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्

sādhutaiṣāmamātyānāṃ tadvidyaiḥ saha buddhimān

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं

cakṣuṣmattāṃ ca śilpañca parīkṣeta guṇadvayaṃ

स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं

svajanebhyo vijānīyāt kulaṃ sthānamavagrahaṃ

परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां

parikarmasu dakṣañca vijñānaṃ dhārayiṣṇutāṃ

गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा

guṇatrayaṃ parīkṣeta prāgalabhyaṃ prītitāṃ tathā

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां

kathāyogeṣu buddhyeta vāgmitvaṃ satyavāditāṃ

उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां

utasāhaṃ ca prabhāvaṃ ca tathā kleśasahiṣṇutāṃ

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत्

dhṛtiṃ caivānurāgaṃ ca sthairyañcāpadi lakṣayet

भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः

bhaktiṃ maitrīṃ ca śaucaṃ ca jānīyādvyavahārataḥ

संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च

saṃvāsibhyo balaṃ sattvamārogyaṃ śīlameva ca

अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं

astabdhatāmacāpalyaṃ vairāṇāṃ cāpyakīrtanaṃ

प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि

pratyakṣato vijānīyād bhadratāṃ kṣudratāmapi

फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः

phalānumeyāḥ sarvatra parokṣaguṇavṛttayaḥ

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता

śasyākaravatī puṇyā khanidravyasamanvitā

गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता

gohitā bhūrisalilā puṇyair janapadair yutā

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता

ramyā sakuñjarabalā vāristhalapathānvitā

अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये

adevamātṛkā ceti śasyate bhūribhūtaye

शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः

śūdrakāruvaṇikprāyo mahārambhaḥ kṛṣī balaḥ

सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः

sānurāgo ripudveṣī pīḍāsahakaraḥ pṛthuḥ

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली

nānādeśyaiḥ samākīrṇo dhārmikaḥ paśumān balī

ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः

īdṛkjanapadaḥ śasto 'mūrkhavyasanināyakaḥ

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं

pṛthusīmaṃ mahākhātamuccaprākāratoraṇaṃ

पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं

puraṃ samāvasecchailasarinmaruvanāśrayaṃ

जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत्

jalavaddhānyadhanavaddurgaṃ kālasahaṃ mahat

औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्

audakaṃ pārvataṃ vārkṣamairiṇaṃ dhanvinaṃ ca ṣaṭ

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः

īpsitadravyasampūrṇaḥ pitṛpaitāmahocitaḥ

धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये

dharmārjito vyayasahaḥ koṣo dharmādivṛddhaye

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः

pitṛpaitāmaho vaśyaḥ saṃhato dattavetanaḥ

विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः

vikhyātapauruṣo janyaḥ kuśulaḥ śakunair vṛtaḥ

नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः

nānāprahaṇopeto nānāyuddhaviśāradaḥ

नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः

nānāyodhasamākīrṇau nīrājitahayadvipaḥ

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः

pravāsāyāsaduḥkheṣu yuddheṣu ca kṛtaśramaḥ

अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः

advaidhakṣatriyaprāyo daṇḍo daṇḍavatāṃ mataḥ

योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं

yogavijñānasattvārūḍhyaṃ mahāpakṣaṃ priyamvadaṃ

आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं

āyātikṣamamadvaidhaṃ mitraṃ kurvīta satkulaṃ

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा

dūrādevābhigamanaṃ spaṣṭārthahṛdayānugā

वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः

vāk satkṛtya pradānañca trividho mitrasaṅgrahaḥ

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं

dharmakāmārthasaṃyogo mitrāttu trividhaṃ phalaṃ

औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं

aurasaṃ tatra sannaddhaṃ tathā vaṃśakramāgataṃ

रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं

rakṣitaṃ vyasanebhyaś ca mitraṃ jñeyaṃ caturvidhaṃ

मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता

mitre guṇāḥ satyatādyāḥ samānasukhadukhatā

वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं

vakṣye 'nujīvināṃ vṛtte sevī seveta bhūpatiṃ

दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता

dakṣatā bhadratā dārḍhyaṃ kṣāntiḥ kleśasahiṣṇutā

सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं

santoṣaḥ śīlamutsāho maṇḍayatyanujīvinaṃ

यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्

yathākālamupāsīta rājānaṃ sevako nayāt

परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत्

parasthānagamaṃ krauryamauddhatyaṃ matsarantyajet

विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह

vigṛhya kathanaṃ bhṛtyo na kuryāj jyāyasā saha

गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत्

guhyaṃ marma ca mantrañca na ca bhartuḥ prakāśayet

रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं

raktād vṛttiṃ samīheta viraktaṃ santyajennṛpaṃ

अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं

akārye pratiṣedhaś ca kārye cāpi pravartanaṃ

सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां

saṅkṣepāditi sadvṛttaṃ bandhumitrānujīvināṃ

आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत्

ājīvyaḥ sarvasattvānāṃ rājā parjanyavadbhavet

आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च

āyadvāreṣu cāptyarthaṃ dhanaṃ cādadatīti ca

कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु

kuryādudyogasampannānadhyakṣān sarvakarmasu

कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं

kṛṣirvaṇikpatho durgaṃ setuḥ kuñjarabandhanaṃ

खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं

khanyākarabalādānaṃ śūnyānāṃ ca niveśanaṃ

अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्

aṣṭavargamimaṃ rājā sādhuvṛtto 'nupālayet

आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात्

āmuktikebhyaś caurebhyaḥ paurebhyo rājavallabhāt

पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं

pṛthivīpatilobhācca prajānāṃ pañcadhā bhayaṃ

अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः

avekṣyaitadbhayaṃ kāle ādadīta karaṃ nṛpaḥ

अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्

abhyantaraṃ śarīraṃ svaṃ vāhyaṃ rāṣṭrañca rakṣayet

दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः

daṇḍāṃsta daṇḍayedrājā svaṃ rakṣecca viṣāditaḥ

स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन

striyaḥ putrāṃś ca śatrubhyo viśvasenna kadācana