Chapter 24

अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक्

agnikāryaṃ pravakṣyāmi yena syātsarvakāmabhāk

चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं

caturabhyadhikaṃ viṃśamaṅgulaṃ caturasrakaṃ

सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं

sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvat khanetsamaṃ

खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं

khātasya mekhalā kāryā tyaktvā caivāṅguladvayaṃ

सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता

sattvādisañjñā pūrvāśā dvādaśāṅgulamucchritā

अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता

aṣṭāṅgulā dvyaṅulātha caturaṅgulavistṛtā

योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा

yonirdaśāṅgulā ramyā ṣaṭcaturdvyaṅgulāgragā

क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता

kramānnimnā tu kartavyā paścimāśāvyavasthitā

अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता

aśvatthapatrasadṛśī kiñcit kuṇḍe niveśitā

तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं

turyāṅgulāyatā nālaṃ pañcadaśāṅgulāyataṃ

मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं

mūlantu tryaṅgulaṃ yonyā agraṃ tasyāḥ ṣaḍaṅgulaṃ

लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु

lakṣaṇañcaikahastasya dviguṇaṃ dvikarādiṣu

एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं

ekatrimekhalaṃ kuṇḍaṃ vartulādi vadāmyahaṃ

कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते

kuṇḍārdhe tu sthitaṃ sūtraṃ koṇe yadatiricyate

तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत्

tadardhaṃ diśi saṃsthāpya bhrāmitaṃ vartulaṃ bhavet

कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः

kuṇḍārdhaṃ koṇabhāgārdhaṃ diśiścottarato vahiḥ

पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः

pūrvapaścimato yatnāllāñchayitvā tu madhyataḥ

संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं

saṃsthāpya bhrāmitaṃ kuṇḍamardhacandraṃ bhavet śubhaṃ

पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले

padmākāre dalāni syurmekhalānāntu vartule

बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं

bāhudaṇḍapramāṇantu homārthaṃ kārayet srucaṃ

सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत्

saptapañcāṅgulaṃ vāpi caturasrantu kārayet

त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्

tribhāgena bhavedgartaṃ madhye vṛttaṃ suśobhanam

तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत्

tiryagūrdhvaṃ samaṃ khātādvahirardhantu śodhayet

अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः

aṅgulasya caturthāṃśaṃ śeṣārdhārdhaṃ tathāntataḥ

खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत्

khātasya mekhalāṃ ramyāṃ śeṣārdhena tu kārayet

कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं

kaṇṭhaṃ tribhāgavistāraṃ aṅguṣṭhakasamāyataṃ

सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत्

sārdhamaṅguṣṭhakaṃ vā syāttadagre tu mukhaṃ bhavet

चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा

caturaṅgulavistāraṃ pañcāṅgulamathāpi vā

त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम्

trikaṃ dvyaṅgulakaṃ tat syānmadhyantasya suśobhanam

आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः

āyāmastatsamastasya madhyanimnaḥ suśobhanaḥ

शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी

śuṣiraṃ kaṇṭhadeśe syādviśed yāvat kanīyasī

शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं

śeṣakuṇḍantu kartavyaṃ yathāruci vicitritaṃ

स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं

sruvantu hastamātraṃ syāddaṇḍakena samanvitaṃ

वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं

vaṭukaṃ dvyaṅgulaṃ vṛttaṃ kartavyantu suśobhanaṃ

गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत्

gopadantu yathā magnamalpapaṅke tathā bhavet

उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां

upalipya likhedrekhāmaṅgulāṃ vajranāsikāṃ

सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः

saumyāgrā prathamā tasyāṃ rekhe pūrvamukhe tayoḥ

मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु

madhye tisras tathā kuryāddakṣiṇādikrameṇa tu

एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित्

evamullikhya cābhyukṣya praṇavena tu mantravit

विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं

viṣṭaraṃ kalpayettena tasmin śaktintu vaiṣṇavīṃ

अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन्

alaṃ kṛtvā mūrtimatīṃ kṣipedagniṃ hariṃ smaran

प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं

prādeśamātrāḥ samidho datvā parisamuhya taṃ

दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं

darbhaistridhā paristīrya pūrvādau tatra pātrakaṃ

आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं

āsādayedidhmavahnī bhūmau ca śrukśruvadvayaṃ

आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया

ājyasthālī carusthālī kuśājyañca praṇītayā

प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा

prokṣayitvā prokṣaṇīñca gṛhītvāpūrya vāriṇā

पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं

pavitrāntarhite haste pariśrāvya ca tajjalaṃ

प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च

prāṅnītvā prokṣaṇīpātraṇ jyotiragre nidhāya ca

तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः

tadadbhistriś ca samprokṣya iddhmaṃ vinyasya cāgrataḥ

प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च

praṇītāyāṃ supuṣpāyāṃ viṣṇuṃ dhyātvottareṇa ca

आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च

ājyasthālīmathājyena sampūryāgre nidhāya ca

सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं

samplavotpavanābhyāntu kuryādājyasya saṃskṛtiṃ

अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ

akhaṇḍitāgrau nirgarbhau kuśau prādeśamātrakau

ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु

tābhyāmuttānapāṇibhyāmaṅguṣṭhānāmikena tu

आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत्

ājyaṃ tayostu saṅgṛhya dvirnītvā triravāṅkṣipet

स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण

sruksruvau cāpi saṅgṛhya tābhyāṃ prakṣipya vāriṇa

प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि

pratapya darbhaiḥ sammṛjya punaḥ prakṣyālya caiva hi

निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः

niṣṭapya sthāpayitvā tu praṇavenaiva sādhakaḥ

प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत्

praṇavādinamontena paścāddhomaṃ samācaret

गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया

garbhādhānādikarmāṇi yāvadaṃśavyavasthayā

नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम्

nāmāntaṃ vratabandhāntaṃ samāvartāvasānakam

अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः

adhikārāvasānaṃ vā karyādaṅgānusārataḥ

प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः

praṇavenopacārantu kuryātsarvatra sādhakaḥ

अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः

aṅgair homastu kartavyo yathāvittānusārataḥ

गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम्

garbhādānantu prathamaṃ tataḥ puṃsavanaṃ smṛtam

सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्

sīmantonnayanaṃ jātakarma nāmānnaprāśanam

चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः

cūḍakṛtiṃ vratabandhaṃ vedavratānyaśeṣataḥ

समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः

samāvartanaṃ patnyā ca yogaścāthādhikārakaḥ

हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च

hṛdādikramato dhyātvā ekaikaṃ karma pūjya ca

अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः

aṣṭāvaṣṭau tu juhuyāt pratikarmāhutīḥ punaḥ

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः

pūrṇāhutiṃ tato dadyāt śrucā mūlena sādhakaḥ

वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्

vauṣaḍantena mantreṇa plutaṃ susvaramuccaran

विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम्

viṣṇorvahnintu saṃskṛtya śrapayedvaiṣṇavañcarum

आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्

ārādhya sthiṇḍile viṣṇuṃ mantrān saṃsmṛtya saṃśrapet

आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम्

āsanādikrameṇaiva sāṅgāvaraṇamuttamam

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्

gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhyātā devaṃ surottamam

आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ

ādhāyedhmamathāghārāvājyāvagnīśasaṃsthitau

वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्

vāyavyanairṛtāśādipravṛttau tu yathākramam

आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे

ājyabhāgau tato hutvā cakṣuṣī dakṣiṇottare

मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु

madhyetha juhuyātsarvamantrānarcākrameṇa tu

आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम्

ājyena tarpayenmūrterdaśāṃśenāṅgahomakam

शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह

śataṃ sahasraṃ vājyādyaiḥ samidbhirvā tilaiḥ saha

समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान्

samāpyārcāntu homāntāṃ śucīn śiṣyānupoṣitān

आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्

āhūyāgre niveśyātha hy astreṇa prokṣayet paśūn

शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः

śiṣyānātmani saṃyojya avidyākarmabandhanaiḥ

लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्

liṅgānuvṛttaś caitanyaṃ saha liṅgena pāśitam

ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत्

dhyānamārgena samprokṣya vāyuvījena śodhayet

ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्

tato dahanavījena sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikām

निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्

nirdagdhāṃ sakalāṃ dhyāyedbhasmakūṭanibhasthitām

प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेत्AP_24.045च्द्।

plāvayedvāriṇā bhasma saṃsāraṃ vārmayaṃsmaretAP_24.045cd/

तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम्

tatra śaktiṃ nyaset paścāt pārthivīṃ bījasañjñikām

तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्

tanmātrābhiḥ samastābhiḥ saṃvṛtaṃ pārthivaṃ śubham

अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम्

aṇḍantadudbhavandhyāyettadādhārantadātmakam

तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्

tanmadhye cintayenmūrtiṃ pauruṣīṃ praṇavātmikām

लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम्

liṅgaṃ saṅkrāmayet paścādātmasthaṃ pūrvasaṃskṛtam

विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्

vibhaktendriyasaṃsthānaṃ kramād vṛddhaṃ vicintayet

ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम्

tatoṇḍamabdamekaṃ tu sthitvā dviśakalīkṛtam

द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्

dyāvāpṛthivyau śakale tayormadhye prajāpatim

जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम्

jātaṃ dhyātvā punaḥ prokṣya praṇavena tu saṃśritam

मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्

mantrātmakatanuṃ kṛtvā yathānyāsaṃ puroditam

विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम्

viṣṇurhastaṃ tato mūrdhni datvā dhyātvā tu vaiṣṇavam

एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः

evamekaṃ bahūn vāpi janitvā dhyānayogataḥ

करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा

karau saṅgṛhya mūlena netre baddhvā tu vāsasā

नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु

netramantreṇa mantrī tān sadanenāhatena tu

कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान्

kṛtapūjo guruḥ samyak devadevasya tattvavān

शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्

śiṣyān puṣpāñjalibhṛtaḥ prāṅmukhānupaveśayet

अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम्

arcayeyuś ca tepyevamprasūtā guruṇā harim

क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्

kṣiptvā puṣpāñjaliṃ tatra puṣpādibhiranantaram

अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः

amantramarcanaṃ kṛtvā guroḥ pādārcanantataḥ

विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा

vidhāya dakṣiṇāṃ dadyāt sarvasvaṃ cārdhameva vā

गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः

guruḥ saṃśikṣayecchiṣyān taiḥ pūjyo nāmabhirhariḥ

विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्

viśvaksenaṃ yajedīśaṃ śaṅkhacakragadādharam

तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत् ॥57

tajjapantañca tarjanyā maṇḍalasthaṃ visarjayet //57

विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत्

viṣṇunirmālyamakhilaṃ viṣvaksenāya cārpayet

प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं

praṇītābhis tathātmānamabhiṣicya ca kuṇḍagaṃ

वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत्

vahnimātmani saṃyojya viṣvaksenaṃ visarjayet

बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ

bubhukṣuḥ sarvamāpnoti mumukṣur līyate harau