अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः
atha catvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
समादिः
samādiḥ
राम उवाच
rāma uvāca
प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते
prabhavotsāhaśaktibhyāṃ mantraśaktiḥ praśasyate
प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा
prabhāvotsāhavān kāvyo jito devapurodhasā
मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता
mantrayeteha kāryāṇi nānāptair nāvipaścitā
अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं
aśakyārambhavṛttīnāṃ kutaḥ kleśādṛte phalaṃ
अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः
avijñātasya vijñānaṃ vijñātasya ca niś cayaḥ
अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं
arthadvaidhasya sandehacchedanaṃ śeṣadarśanaṃ
सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः
sahāyāḥ sādhanopāyā vibhāgo deśakālayoḥ
विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते
vipatteś ca pratīkāraḥ pañcāṅgo mantra iṣyate
मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं
manaḥprasādaḥ śraddhā ca tathā karaṇapāṭavaṃ
सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं
sahāyotthānasampacca karmaṇāṃ siddhilakṣaṇaṃ
मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च
madaḥ pramādaḥ kāmaś ca suptapralapitāni ca
भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा
bhindanti mantraṃ pracchannāḥ kāminyo ramatāntathā
प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः
pragalbhaḥ smṛtimānvāgmīśastre śāstre ca niṣṭhitaḥ
अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति
abhyastakarmā nṛpaterdūto bhaviturmarhati
निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः
nisṛṣṭārtho mitārthaś ca tathā śāsanahārakaḥ
सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः
sāmarthyāt pādato hīno dūtastu trividhaḥ smṛtaḥ
नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं
nāvijñātaṃ puraṃ śatroḥ praviśecca na śaṃsadaṃ
कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्
kālamīkṣeta kāryārthamanujñātaś ca niṣpatet
छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च
chidrañca śatrorjānīyāt koṣamitrabalāni ca
रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः
rāgāparāgau jānīyād dṛṣṭigātraviceṣṭitaiḥ
कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि
kuryāccaturvidhaṃ stortraṃ pakṣayorubhayorapi
तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्
tapasvivyañjanopetaiḥ sucaraiḥ saha saṃvaset
चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा
caraḥ prakāśo dūtaḥ syādaprakāśaś caro dvidhā
बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः
baṇik kṛṣībalo liṅgī bhikṣukādyātmakāś carāḥ
यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते
yāyādariṃ vyasaninaṃ niṣphale dūtaceṣṭite
प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्
prakṛtavyasanaṃ yatsyāttat samīkṣya samutpatet
अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं
anayādvyasyati śreyastasmāttadvyasanaṃ smṛtaṃ
हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा
hutāśano jalaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ marakaṃ tathā
इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं
iti pañcavidhaṃ daivaṃ vyasanaṃ mānuṣaṃ paraṃ
दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्
daivaṃ puruṣakāreṇa śāntyā ca praśamannayet
उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत्
utthāpitena nītyā ca mānuṣaṃ vyasanaṃ haret
मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः
mantro mantraphalāvāptiḥ kāryānuṣṭhānamāyatiḥ
आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं
āyavyayau daṇḍanītiramitrapratiṣedhanaṃ
व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं
vyasanasya pratīkāro rājyarājābhirakṣaṇaṃ
इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः
ityamātyasya karmedaṃ hanti savyasanānvitaḥ
हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्
hiraṇyadhānyavastrāṇi vāhanaṃ prajayā bhavet
तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा
tathānye dravyanicayā danti savyasanā prajā
प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः
prajānāmāpadisthānāṃ rakṣaṇaṃ koṣadaṇḍayoḥ
पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं
paurādyāścopakurvanti saṃśrayādiha durdinaṃ
तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः
tūṣṇīṃ yuddhaṃ janatrāṇaṃ mitrāmitraparigrahaḥ
सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत्
sāmantādi kṛte doṣe naśyettadvyasanācca tat
भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dānaṃ prajāmitraparigrahaḥ
धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं
dharmakāmādibhedaś ca durgasaṃskārabhūṣaṇaṃ
कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः
koṣāttadvyasanāddhanti koṣamūlo hi bhūpatiḥ
मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं
mitrāmitrāvanīhemasādhanaṃ ripumardanaṃ
दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्
dūrakāryāśukāritvaṃ daṇḍāttadvyasanāddharet
सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि
sastambhayati mitrāṇi amitraṃ nāśayatyapi
धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्
dhanādyair upakāritvaṃ mitrāttadvyasanāddharet
राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च
rājā savyasanī hanyādrājakāryāṇi yāni ca
वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च
vāgdaṇḍayoś ca pāruṣyamarthadūṣaṇameva ca
पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः
pānaṃ strī mṛgayā dyūtaṃ vyasanāni mahīpateḥ
आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता
ālasyaṃ stabdhatā darpaḥ pramādo dvaidhakāritā
इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं
iti pūrvopadiṣṭañca sacivavyasanaṃ smṛtaṃ
अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते
anāvṛṣṭiś ca pīḍādau rāṣṭravyasanamucyate
विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता
viśīrṇayantraprākāraparikhātvamaśastratā
क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते
kṣīṇayā senayā naddhaṃ durgavyasanamucyate
व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा
vyayīkṛtaḥ parikṣipto 'prajito 'sañcitas tathā
दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते
daṣito darasaṃsthaś ca koṣavyasanamucyate
उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं
uparuddhaṃ parikṣiptamamānitavimānitaṃ
अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं
abhūtaṃ vyādhitaṃ śrāntaṃ dūrāyātannavāgataṃ
परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा
parikṣīṇaṃ pratihataṃ prahatāgratarantathā
आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च
āśānirvedabhūyiṣṭhamanṛtaprāptameva ca
कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च
kalatragarbhannikṣiptamantaḥśalpaṃ tathaiva ca
विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च
vicchinnavīvadhāsāraṃ śūnyamūlaṃ tathaiva ca
अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च
asvāmyasaṃhataṃ vāpi bhinnakūṭaṃ tathaiva ca
दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते
duṣpārṣṇigrāhamarthañca balavyasanamucyate
दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च
daivopapīḍitaṃ mitraṃ grastaṃ śatrubalena ca
कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्
kāmakrodhādisaṃyuktamutsāhādaribhirbhavet
अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः
arthasya dūṣaṇaṃ krodhāt pāruṣyaṃ vākyadaṇḍayoḥ
कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः
kāmajaṃ mṛgayā dyūtaṃ vyasanaṃ pānakaṃ striyaḥ
वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं
vākpāruṣyaṃ paraṃ loke udvejanamanarthakaṃ
असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः
asiddhasādhanaṃ daṇḍastaṃ yuktyānayennṛpaḥ
उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः
udvejayati bhūtāni daṇḍapāruṣyavān nṛpaḥ
भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं
bhūtānyudvejyamānāni dviṣatāṃ yānti saṃśrayaṃ
विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते
vivṛddhāḥ śatravaś caiva vināśāya bhavanti te
दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः
dūṣyasya dūṣaṇārthañca parityāgo mahīyasaḥ
अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते
arthasya nītitattvajñair arthadūṣaṇamucyate
पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः
pānāt kāryādino jñānaṃ mṛgayāto 'ritaḥ kṣayaḥ
जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने
jitaśramārthaṃ mṛgayāṃ vicaredrakṣite vane
धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं
dharmārthaprāṇamāśādi dyūte syāt kalahādikaṃ
कालातिपातो धर्मार्थपी.रा स्त्रीव्यसनाद्भवेत्
kālātipāto dharmārthapī.rā strīvyasanādbhavet
पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः
pānadoṣāt prāṇanāśaḥ kāryākāryāviniś cayaḥ
स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत्
skandhāvāraniveśajño nimittajño ripuṃ jayet
स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं
skandhāvārasya madhye tu sakoṣaṃ nṛpatergṛhaṃ
मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
maulībhūtaṃ śreṇisuhṛddviṣadāṭavikaṃ balaṃ
राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्
rājaharmyaṃ samāvṛtya krameṇa viniveśayet
सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः
sainyaikadeśaḥ sannaddhaḥ senāpatipuraḥsaraḥ
परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि
paribhrameccatvarāṃś ca maṇḍalena vahir niśi
वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः
vārtāḥ svakā vijānīyāddarasīmāntacāriṇaḥ
निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः
nirgacchet praviśeccaiva sarva evopalakṣitaḥ
सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं
sāmadānaṃ ca bhedaś ca daṇḍopekṣendrajālakaṃ
मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्
māyopāyāḥ sapta pare nikṣipetsādhanāya tān
चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात्
caturvidhaṃ smṛtaṃ sāma upakārānukīrtanāt
मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं
mithaḥsambanhdakathanaṃ mṛdupūrvaṃ ca bhāṣaṇaṃ
आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं
āyāte darśanaṃ vācā tavāhamiti cārpaṇaṃ
यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः
yaḥ samprāptadhanotsarga uttamādhamamadhyamaḥ
प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं
pratidānaṃ tadā tasya gṛhītasyānumodanaṃ
द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं
dravyadānamapūrvaṃ ca svayaṅgrāhapravartanaṃ
देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं
deyaś ca pratimokṣaś ca dānaṃ pañcavidhaṃ smṛtaṃ
स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा
sneharāgāpanayanasaṃharṣotpādanaṃ tathā
मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः
mitho bhedaś ca bhedajñair bhedaś ca trividhaḥ smṛtaḥ
बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः
badho 'rthaharaṇaṃ caiva parikleśastridhā damaḥ
प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः
prakāśaścāprakāśaś ca lokadviṣṭān prakāśataḥ
उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते
udvijeta hatair lokasteṣu piṇḍaḥ praśasyate
विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः
viśeṣeṇopaniṣidyogair hanyācchastrādinā dviṣaḥ
जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे
jātimātraṃ dvijaṃ naiva hanyāt sāmottaraṃ vaśe
प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव
pralimpanniva cetāṃsi dṛṣṭvāsādhu pibanniva
ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः
grasannivāmṛtaṃ sāma prayuñjīta priyaṃ vacaḥ
मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः
mithyābhiśastaḥ śrīkāma āhūyāpratimānitaḥ
राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा
rājadveṣī cātikara ātmasambhāvitas tathā
विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः
vicchinnadharmakāmārthaḥ kruddho mānī vimānitaḥ
अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः
akāraṇāt parityaktaḥ kṛtavairo 'pi sāntvitaḥ
हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः
hṛtadravyakalatraś ca pūjārho 'pratipūjitaḥ
एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्
etāṃstu bhedayecchatrau sthitānnityān suśaṅkitān
आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत्
āgatān pūjayet kāmair nijāṃś ca praśamannayet
सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं
sāmadṛṣṭānusandhānamatyugrabhayadarśanaṃ
प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः
pradhānadānamānaṃ ca bhedopāyāḥ prakīrtitāḥ
मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते
mitraṃ hataṃ kāṣṭhamiva ghuṇajagdhaṃ viśīryate
त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन्
triśaktirdeśakālajño daṇḍenāstaṃ nayedarīn
मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्
maitrīpradhānaṃ kalyāṇabuddhiṃ sāntvena sādhayet
लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया
lubdhaṃ kṣīṇañca dānena mitrānanyonyaśaṅkayā
दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः
daṇḍasya darśanādduṣṭān putrabhrātādi sāmataḥ
दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान्
dānabhedaiś camūmukhyān yodhān janapadadikān
सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्
sāmāntāṭavikān bhedadaṇḍābhyāmaparāddhakān
देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः
devatāpratimānantu pūjayāntargatair naraiḥ
पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः
pumān strīvastrasaṃvīto niśi cādbhutadarśanaḥ
वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी
vetālolkāpiśācānāṃ śivānāṃ ca svarūpakī
कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं
kāmato rūpadhāritvaṃ śastrāgnyaśmāmbuvarṣaṇaṃ
तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी
tamo 'nilo 'nalo megha iti māyā hy amānuṣī
जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां
jaghāna kīcakaṃ bhīma āsthitaḥ strīrūpatāṃ
अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं
anyāye vyasane yuddhe pravṛttasyānivāraṇaṃ
उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया
upekṣeyaṃ smṛtā bhrātopekṣitaś ca hiḍimbayā
मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं
meghāndhakāravṛṣṭyagniparvatādbhutadarśanaṃ
दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां
darasthānaṃ ca sainyānāṃ darśanaṃ dhvajaśālināṃ
छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं
chinnapāṭitabhinnānāṃ saṃsṛtānāṃ ca darśanaṃ
इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्
itīndrajālaṃ dviṣatāmbhotyarthamupakalpayet
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāpurāṇe sāmādirnāma catvāriṃśadadhkadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||