अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः
atha ekacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
राजनीतिः
rājanītiḥ
राम उवाच
rāma uvāca
षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत्
ṣaḍvidhantu balaṃ vyūhya devān prārcya ripuṃ vrajet
मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
maulaṃ bhūtaṃ śroṇisuhṛddviṣadāṭavikaṃ balaṃ
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा
pūrvaṃ pūrvaṃ garīyastu balānāṃ vyasanaṃ tathā
षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
ṣaḍaṅgaṃ mantrakoṣābhyāṃ padātyaśvarathadvipaiḥ
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत्
nadyadravanadurgeṣu yatra yatra bhayaṃ bhavet
सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
senāpatistatra tatra gacchedvyūhīkṛtair balaiḥ
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः
nāyakaḥ purato yāyāt pravīrapuruṣāvṛtaḥ
मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
madhye kalatraṃ svāmī ca koṣaḥ phalgu ca yadbalaṃ
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः
pārśvayorubhayoraśvā vājināṃ pārśvayo rathāḥ
रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
rathānāṃ pārśvayornāgā nāgānāṃ cāṭavībalaṃ
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं
paścāt senāpatiḥ sarvaṃ puraskṛtya kṛtī svayaṃ
यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
yāyātsannaddhasainyaughaḥ khinnānāśvāsayañcchanaiḥ
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये
yāyādvyūhena mahatā makareṇa purobhaye
श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
śyenenoddhṛtapakṣeṇa sūcyā vā vīravaktrayā
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं
paścādbhaye tu śakaṭaṃ pārśvayorvajrasañjñitaṃ
सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
sarvataḥ sarvatobhadraṃ bhaye vyūhaṃ prakalpayet
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे
kandare śailagahane nimnagāvanasaṅkaṭe
दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
dīrghādhvani pariśrāntaṃ kṣutpipāsāhitaklamaṃ
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं
vyādhidurbhikṣamarakapīḍitaṃ dasyuvidrutaṃ
पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
paṅkāṃśujalaskandhaṃ vyastaṃ puñjīkṛtaṃ pathi
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं
prasuptaṃ bhojanavyagramabhūmiṣṭhamasusthitaṃ
चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
caurāgnibhayavitrastaṃ vṛṣṭivātasamāhataṃ
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत्
ityādau svacamūṃ rakṣet prasainyaṃ ca ghatayet
विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
viśiṣṭo deśakālābhyāṃ bhinnaviprakṛtirbalī
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये
kuryāt prakāśayuddhaṃ hi kūṭayuddhaṃ viparyaye
तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
teṣvavaskandakāleṣu paraṃ hanyātsamākulaṃ
अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः
abhūmiṣṭhaṃ svabhūmiṣṭhaṃ svabhūmau copajāyataḥ
प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
prakṛtipragrahākṛṣṭaṃ pāśair vanacarādibhiḥ
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः
hanyāt pravīrapuruṣair bhaṅgadānāpakarṣaṇaiḥ
पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
purastāddarśanaṃ datvā tallakṣakṛtaniś cayāt
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना
hanyātpaścāt pravīreṇa balenopetya veginā
पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
paścādvā saṅkulīkṛtya hanyācchūreṇa pūrvataḥ
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने
ābhyāṃ pārśvābhighātau tu vyākhyātau kūṭayodhane
पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
purastādviṣame deśe paścāddhanyāttu vegavān
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः
puraḥ paścāttu viṣame evameva tu pārśvayoḥ
प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
prathamaṃ yodhayitvā tu dūṣyāmitrāṭavībalau
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं
śrāntaṃ mandannirākrandaṃ hanyādaśrāntavāhanaṃ
दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
dūṣyāmitrabalair vāpi bhaṅgandatvā prayatnavān
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः
jitamityeva viśvastaṃ hanyānmantravyapāśrayaḥ
स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
skandhāvārapuragrāmaśasyasvāmiprajādiṣu
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत्
viśrabhyantaṃ parānīkamapramatto vināśayet
अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
athavā gograhākṛṣṭaṃ tallakṣyaṃ mārgabandhanāt
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः
avaskandabhayādrātripūjāgarakṛtaśramaḥ
दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
divāsuptaṃ samāhanyānnidrāvyākulasainikaṃ
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः
niśi viśrabdhasaṃsuptaṃ nāgair vā khaḍgapāṇibhiḥ
प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
prayāne pūrvayāyitvaṃ vanadurgapraveśanaṃ
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः
abhinnānāmanīkānāṃ bhedanaṃ bhinnasaṅgrahaḥ
विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
vibhīṣakādvāraghātaṃ koṣarakṣebhakarma ca
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च
abhinnabhedanaṃ mitrasandhānaṃ rathakarma ca
वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
vanadiṅmārgavicaye vīvadhāsāralakṣaṇaṃ
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं
anuyānāpasaraṇe śīghrakāryopapādanaṃ
दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
dīnānusaraṇaṃ ghātaḥ koṭīnāṃ jaghanasya ca
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं
aśvakarmātha patteś ca sarvadā śastradhāraṇaṃ
शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
śivirasya ca mārgādeḥ śodhanaṃ vastikarma ca
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं
saṃsthūlasthāṇuvalmīkavṛkṣagulmāpakaṇṭakaṃ
सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
sāpasārā padātīnāṃ bhūrnātiviṣamā matā
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा
svalpavṛkṣopalā kṣipralaṅghanīyanagā sthirā
निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
niḥśarkarā vipaṅkā ca sāpasārā ca vājibhūḥ
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा
nisthāṇuvṛkṣakedārā rathabhūmirakardamā
मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
mardanīyatarucchedyavratatīpaṅkavarjitā
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी
nirjharāgamyaśailā ca viṣamā gajamedinī
उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
urasyādīni bhinnāni pratigṛhṇan balāni hi
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः
pratigraha iti khyāto rājakāryāntarakṣamaḥ
तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
tena śūnyastu yo vyūhaḥ sa bhinna iva lakṣyate
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः
jayārthī na ca yuddhyeta matimānapratigrahaḥ
यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
yatra rājā tatra koṣaḥ koṣādhīnā hi rājatā
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते
yodhebhyastu tato dadyāt kiñciddātuṃ na yujyate
द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
dravyalakṣaṃ rājaghāte tadardhaṃ tatsutārdane
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने
senāpatibadhe tadvaddadyāddhastyādimardane
अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
athavā khalu yudhyeran pratyaśvarathadantinaḥ
यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने
yathā bhavedasaṃbādho vyāyāmavinivartane
असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
asaṅkareṇa yuddheran saṅkaraḥ saṅkulāvahaḥ
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं
mahāsaṅkulayuddheṣu saṃśrayeranmataṅgajaṃ
अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
aśvasya pratiyoddhāro bhaveyuḥ puruṣāstrayaḥ
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु
iti kalpyāstrayaścāśvā vidheyāḥ kuñjarasya tu
पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
pādagopā bhaveyuś ca puruṣā daśa pañca ca
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च
vidhānamiti nāgasya vihitaṃ syandanasya ca
अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
anīkamiti vijñeyamiti kalpyā nava dvipāḥ
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते
tathānīkasya randhrantu pañcadhā ca pracakṣate
इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
ityanīkavibhagena sthāpayed vyūhasampadaḥ
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते
urasyakakṣapakṣāṃstu kalpyānetān pracakṣate
उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
uraḥkakṣau ca pakṣau ca madhyaṃ pṛṣṭhaṃ pratigrahaḥ
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते
koṭī ca vyūhaśāstrajñaiḥ saptāṅgo vyūha ucyate
उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
urasyakakṣapakṣāstu vyūho 'yaṃ sapratigrahaḥ
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः
guroreṣa ca śukrasya kakṣābhyāṃ parivarjitaḥ
तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
tiṣṭheyuḥ senāpatayaḥ pravīraiḥ puruṣair vṛtāḥ
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं
abhedena ca yudhyeran rakṣeyuś ca parasparaṃ
मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
madhyavyūhe phalgu sainyaṃ yuddhavastu jaghanyataḥ
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं
yuddhaṃ hi nāyakaprāṇaṃ hanyate tadanāyakaṃ
उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
urasi sthāpayennāgān pracaṇḍān kakṣayo rathān
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः
hayāṃś ca pakṣayorvyūho madhyabhedī prakīrtitaḥ
मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
madhyadeśe hayānīkaṃ rathānīkañca kakṣayoḥ
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः
pakṣayoś ca gajānīkaṃ vyūhontarbhedyayaṃ smṛtaḥ
रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
rathasthāne hayān dadyāt padātīṃś ca hayaśrāye
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत्
rathābhāve tu dviradān vyūhe sarvatra dāpayet
यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
yadi syāddaṇḍabāhulyamābādhaḥ samprakīrtitaḥ
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु
maṇḍalāṃsaṃhato bhogo daṇḍāste bahudhā śṛṇu
तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
tiryagvṛttistu daṇḍaḥ syād bhogo 'nyāvṛttireva ca
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः
maṇḍalaḥ sarvatovṛttiḥ pṛthagvṛttirasaṃhataḥ
प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
pradaro dṛḍhako 'sahyaḥ cāpo vai kukṣireva ca
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ
pratiṣṭhaḥ supratiṣṭhaś ca śyeno vijayasañjayau
विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
viśālo vijayaḥ śūcī sthūṇākarṇacamūmukhau
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः
sarpāsyo valayaś caiva daṇḍa daṇḍabhedāś ca durjayāḥ
अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
atikrāntaḥ pratikrāntaḥ kakṣābhyāñcaikakṣapakṣataḥ
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये
atikrāntastu pakṣābhyāṃ trayo 'nye tadviparyaye
पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
pakṣorasyair atikrāntaḥ pratiṣṭho 'nyo viparyayaḥ
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः
sthūṇāpakṣo dhanuḥpakṣo dvisthūṇo daṇḍa ūrdhvagaḥ
द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
dviguṇontastvatikrāntapakṣo 'nyasya viparyayaḥ
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात्
dvicaturdaṇḍa ity ete jñeyā lakṣaṇataḥ kramāt
गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
gomūtrikāhisañcārīśakaṭo makaras tathā
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः
bhogabhedāḥ samākhyātās tathā pariplavaṅgakaḥ
दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
daṇḍapakṣau yugārasyaḥ śakaṭastadviparyaye
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः
makaro vyatikīrṇaś ca śeṣaḥ kuñjararājibhiḥ
मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
maṇḍalavyūhabhedau tu sarvatobhadradurjayau
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः
aṣṭānīko dvitīyastu prathamaḥ sarvatomukhaḥ
अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
ardhacandraka ūrdhvāṅgo vajrabhedāstu saṃhateḥ
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका
tathā karkaṭaśṛṅgī ca kākapādau ca godhikā
त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
tricatuḥsainyānāṃ jñeyā ākārabhedataḥ
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च
daṇḍasya syuḥ saptadaśa vyūhā dvau maṇḍalasya ca
असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
asaṅghātasya ṣaṭ pañca bhogasyaiva tu saṅgare
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत्
pakṣādīnāmathaikena hatvā śeṣaiḥ parikṣipet
उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
urasā vā samāhatya koṭibhyāṃ pariveṣṭayet
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात्
pare koṭī samākramya pakṣābhyāmapratigrahāt
कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
koṭibhyāñjaghanaṃ hanyādurasā ca prapīḍayet
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं
yataḥ phalgu yato bhinnaṃ yataścānyair adhiṣṭhitaṃ
ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
tataścāribalaṃ hanyādātmanaścopavṛṃhayet
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत्
sāraṃ dviguṇasāreṇa phalgusāreṇa pīḍayet
संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
saṃhatañca gajānīkaiḥ pracaṇḍair dārayedbalaṃ
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः
syāt kakṣapakṣorasyaś ca vartamānastu daṇḍakaḥ
तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
tatra prayogo ḍaṇḍasya sthānanturyeṇa darśayet
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः
syāddaṇḍasamapakṣābhyāmatikrānto dṛḍhaḥ smṛtaḥ
भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
bhavetsa pakṣakakṣābhyāmatikrāntaḥ pradārakaḥ
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा
kakṣābhyāñca pratikrāntavyūho 'sahyaḥ smṛto yathā
कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
kakṣapakṣāvadhaḥ sthapyorasyaiḥ kāntaś ca khātakaḥ
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः
dvau daṇḍau balayaḥ prokto kāntaś ca khātakaḥ
दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
durjayaś caturvalayaḥ śatrorbalavimardanaḥ
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन्
kakṣapakṣaurasyair bhogo viṣayaṃ parivartayan
सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
sarpacārī gomūtrikā śarkaṭaḥ śakaṭākṛtiḥ
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः
viparyayo 'maraḥ proktaḥ sarvaśatruvimardakaḥ
स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
syāt kakṣapakṣorasyānāmekībhāvastu maṇḍalaḥ
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः
cakrapadmādayo bhedā maṇḍalasya prabhedakāḥ
एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
evañca sarvatobhadro vajrākṣavarakākavat
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः
ardhacandraś ca śṛṅgāṭo hy acalo nāmarūpataḥ
व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
vyūhā yathāsukhaṃ karyāḥ śatrūṇāṃ balavāraṇāḥ
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज
agnir uvācarāmastu rāvaṇaṃ hatvā ayodhyāṃ prāptavān dvija
रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
rāmoktanītyendrajitaṃ hatavāṃllakṣmaṇaḥ purā
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तराजनीतिर्नाम एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāpurāṇe rāmoktarājanītirnāma ekacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
:न् 1 अस्मल्लब्धपुस्तकनां मध्ये क.. ज.. चिह्नितपुस्त्रकद्वये दण्डादिकतिपयव्यूहानां विन्दुविन्यासैस्तत्तन्नामसमीपे आकृतयः प्रदर्शिताः , परन्तु ता अशुद्धा । ता
:n 1 asmallabdhapustakanāṃ madhye ka.. ja.. cihnitapustrakadvaye daṇḍādikatipayavyūhānāṃ vinduvinyāsaistattannāmasamīpe ākṛtayaḥ pradarśitāḥ , parantu tā aśuddhā / tā
यथा,दण्डव्यूहस्य ??? । प्रदारकस्य ??? । दृढव्यूहस्य ??? ।
yathā,daṇḍavyūhasya ??? / pradārakasya ??? / dṛḍhavyūhasya ??? /
असह्यव्यूहस्य ??? । खातकव्यूहस्य ??? । वलयव्यूहस्य ??? ।
asahyavyūhasya ??? / khātakavyūhasya ??? / valayavyūhasya ??? /
दुर्जयव्यूहस्य ??? । भोगव्यूहस्य ??? । गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? ।
durjayavyūhasya ??? / bhogavyūhasya ??? / gomūtrikāvyūhasya ??? /
शकटव्यूहस्य ??? । अमरव्यूहस्य ??? । सर्वतोभद्रव्यूहस्य ???॥
śakaṭavyūhasya ??? / amaravyūhasya ??? / sarvatobhadravyūhasya ???||