अथाष्टचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः
athāṣṭacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
धनुर्वेदः अग्निर् उवाच
dhanurvedaḥ agnir uvāca
चतुष्पादं धनुर्वेदं वेदे पञ्चविधं द्विज
catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ vede pañcavidhaṃ dvija
रथनागाश्वपत्तीनां योधांश्चाश्रित्य कीर्तितं
rathanāgāśvapattīnāṃ yodhāṃścāśritya kīrtitaṃ
यन्मुक्तं पाणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा
yanmuktaṃ pāṇimuktaṃ muktasandhāritaṃ tathā
अमुक्तं बाहुयुद्धञ्च पञ्चधा त्यत् प्रकीर्तितं
amuktaṃ bāhuyuddhañca pañcadhā tyat prakīrtitaṃ
तत्र शस्त्रास्त्रसम्पत्त्या द्विविधं परिकीर्तितं
tatra śastrāstrasampattyā dvividhaṃ parikīrtitaṃ
ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते
ṛjumāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate
क्षेपिणी चापयन्त्राद्यैर् यन्त्रमुक्तं प्रकीर्तितं
kṣepiṇī cāpayantrādyair yantramuktaṃ prakīrtitaṃ
शिलातोमरयन्त्राद्यं पाणिमुक्तं प्रकीर्तितं
śilātomarayantrādyaṃ pāṇimuktaṃ prakīrtitaṃ
मुक्तसन्धारितं ज्ञेयं प्रासाद्यमपि यद्भवेत्
muktasandhāritaṃ jñeyaṃ prāsādyamapi yadbhavet
खड्गादिकममुक्तञ्च नियुद्धं विगतायुधं
khaḍgādikamamuktañca niyuddhaṃ vigatāyudhaṃ
कुर्याद्योग्यानि प्रात्राणि योद्धुमिच्छुर्जितश्रमः
kuryādyogyāni prātrāṇi yoddhumicchurjitaśramaḥ
धनुःश्रेष्ठानि युद्धानि प्रासमध्यानि तानि च
dhanuḥśreṣṭhāni yuddhāni prāsamadhyāni tāni ca
तानि खड्गजघन्यानि बाहुप्रत्यवराणि च
tāni khaḍgajaghanyāni bāhupratyavarāṇi ca
धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च
dhanurvede gururvipraḥ prokto varṇadvayasya ca
युद्धाधिकारः शूद्रस्य स्वयं व्यापादि शिक्षया
yuddhādhikāraḥ śūdrasya svayaṃ vyāpādi śikṣayā
देशस्थैः शङ्करै राज्ञः कार्या युद्धे सहायता
deśasthaiḥ śaṅkarai rājñaḥ kāryā yuddhe sahāyatā
अङ्गुष्ठगुल्फपाण्यङ्घ्यः श्लिष्टाः स्युः सहिता यदि
aṅguṣṭhagulphapāṇyaṅghyaḥ śliṣṭāḥ syuḥ sahitā yadi
दृष्टं समपदं स्थानमेतल्लक्षणतस् तथा
dṛṣṭaṃ samapadaṃ sthānametallakṣaṇatas tathā
वाह्याङ्गुलिस्थितौ पादौ स्तब्धजानुबलावुभौ ।AP_248.010ब
vāhyāṅgulisthitau pādau stabdhajānubalāvubhau /AP_248.010ba
त्रिवितस्त्यन्तरास्थानमेतद्वैशाखमुच्यते
trivitastyantarāsthānametadvaiśākhamucyate
हंसपङ्क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी
haṃsapaṅktyākṛtisame dṛśyete yatra jānunī
चतुर्वितस्तिविच्छिन्ने तदेतन्मण्डलं स्मृतं
caturvitastivicchinne tadetanmaṇḍalaṃ smṛtaṃ
हलाकृतिमयं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणं
halākṛtimayaṃ yacca stabdhajānūrudakṣiṇaṃ
वितस्त्यः पञ्च विस्तारे तदालीढं प्रकीर्तितं
vitastyaḥ pañca vistāre tadālīḍhaṃ prakīrtitaṃ
एतदेव विपर्यस्तं प्रत्यालीढमिति स्मृतं
etadeva viparyastaṃ pratyālīḍhamiti smṛtaṃ
तिर्यग्भूतो भवेद्वामो दक्षिणो ऽपि भवेदृजुः
tiryagbhūto bhavedvāmo dakṣiṇo 'pi bhavedṛjuḥ
गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ
gulphau pārṣṇigrahau caiva sthitau pañcāṅgulāntarau
स्थानं जातं भवेदेतद् द्वादशाङ्गुलमायतं
sthānaṃ jātaṃ bhavedetad dvādaśāṅgulamāyataṃ
ऋजुजानुर्भवेद्वामो दक्षिणः सुप्रसारितः
ṛjujānurbhavedvāmo dakṣiṇaḥ suprasāritaḥ
अथवा दक्षिणञ्जानु कुब्जं भवति निश् चलं
athavā dakṣiṇañjānu kubjaṃ bhavati niś calaṃ
दण्डायतो भवेदेष चरणः सह जानुना
daṇḍāyato bhavedeṣa caraṇaḥ saha jānunā
एवं विकटमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतं
evaṃ vikaṭamuddiṣṭaṃ dvihastāntaramāyataṃ
जानुनी द्विगुणे स्यातामुत्तानौ चरणावुभौ
jānunī dviguṇe syātāmuttānau caraṇāvubhau
अनेन विधियोगेन सम्पुटं परिकीर्तितं
anena vidhiyogena sampuṭaṃ parikīrtitaṃ
किञ्चिद्विवर्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ
kiñcidvivartitau pādau samadaṇḍāyatau sthirau
दृष्टमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतं
dṛṣṭameva yathānyāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyataṃ
स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विज
svastikenātra kurvīta praṇāmaṃ prathamaṃ dvija
कामुकं गृह्य वामेन वाणं दक्षिणकेन तु
kāmukaṃ gṛhya vāmena vāṇaṃ dakṣiṇakena tu
वैशाखे यदि वा जाते स्थितौ वाप्यथवायतौ
vaiśākhe yadi vā jāte sthitau vāpyathavāyatau
गुणान्तन्तु ततः कृत्वा कार्मुके प्रियकार्मुकः
guṇāntantu tataḥ kṛtvā kārmuke priyakārmukaḥ
अधःकटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः
adhaḥkaṭintu dhanuṣaḥ phaladeśantu patriṇaḥ
धरण्यां स्थापयित्वा तु तोलयित्वा तथैव च
dharaṇyāṃ sthāpayitvā tu tolayitvā tathaiva ca
भुजाभ्यामत्र कुञ्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत
bhujābhyāmatra kuñjābhyāṃ prakoṣṭhābhyāṃ śubhavrata
यस्य वाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्गदेशे च पत्रिणः
yasya vāṇaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ puṅgadeśe ca patriṇaḥ
विन्यासो धनुश् चैव द्वादशाङ्गुलमन्तरं
vinyāso dhanuś caiva dvādaśāṅgulamantaraṃ
ज्यया विशिष्टः कर्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः
jyayā viśiṣṭaḥ kartavyo nātihīno na cādhikaḥ
निवेश्य कार्मुकं नभ्यां नितम्बे शरसङ्करं
niveśya kārmukaṃ nabhyāṃ nitambe śarasaṅkaraṃ
उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्तरेणाक्षिकर्णयोः
utkṣipedutthitaṃ hastamantareṇākṣikarṇayoḥ
पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः
pūrveṇa muṣṭinā grāhyastanāgre dakṣiṇe śaraḥ
हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत्
haraṇantu tataḥ kṛtvā śīghraṃ pūrvaṃ prasārayet
नाभ्यन्तरा नैव वाह्या नोर्ध्वका नाधरा तथा
nābhyantarā naiva vāhyā nordhvakā nādharā tathā
न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता
na ca kubjā na cottānā na calā nātiveṣṭitā
समा स्थैर्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता
samā sthairyaguṇopetā pūrvadaṇḍamiva sthitā
छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्वेणानेन मुष्टिना
chādayitvā tato lakṣyaṃ pūrveṇānena muṣṭinā
उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः
urasā tūtthito yantā trikoṇavinatasthitaḥ
स्रस्तांशे निश् चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः
srastāṃśe niś calagrīvo mayūrāñcitamastakaḥ
ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्युरश्वसमम्भवेत्
lalāṭanāsāvaktrāṃsāḥ kuryuraśvasamambhavet
अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यांसकस्य च
antaraṃ tryaṅgulaṃ jñeyaṃ civukasyāṃsakasya ca
प्रथमन्त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं द्वितीये द्व्यङ्गुलं स्मृतं
prathamantryaṅgulaṃ jñeyaṃ dvitīye dvyaṅgulaṃ smṛtaṃ
तृतीये ऽङ्गुलमुदिष्टमायतञ्चिवुकांसयोः
tṛtīye 'ṅgulamudiṣṭamāyatañcivukāṃsayoḥ
गृहीत्वा सायकं पुङ्खात्तर्जन्याङ्गुष्ठकेन तु
gṛhītvā sāyakaṃ puṅkhāttarjanyāṅguṣṭhakena tu
अनामया पुनर्गृह्य तथा मध्यमयापि च
anāmayā punargṛhya tathā madhyamayāpi ca
तावदाकर्षयेद्वेगाद्यावद्वाणः सुपूरितः
tāvadākarṣayedvegādyāvadvāṇaḥ supūritaḥ
एवं विधमुपक्रम्य मोक्तव्यं विधिवत् खगं
evaṃ vidhamupakramya moktavyaṃ vidhivat khagaṃ
दृष्टिमुष्टिहतं लक्ष्यं भिन्द्याद्वाणेन सुव्रतः
dṛṣṭimuṣṭihataṃ lakṣyaṃ bhindyādvāṇena suvrataḥ
मुक्त्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेद्वेगेन पृष्ठतः
muktvā tu paścimaṃ hastaṃ kṣipedvegena pṛṣṭhataḥ
एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज
etaducchedamicchanti jñātavyaṃ hi tvayā dvija
कूर्परन्तदधः कार्यमाकृष्य तु धनुष्मता
kūrparantadadhaḥ kāryamākṛṣya tu dhanuṣmatā
ऊर्ध्वं विमुक्तके कार्ये लक्षश्लिष्टन्तु मध्यमं
ūrdhvaṃ vimuktake kārye lakṣaśliṣṭantu madhyamaṃ
श्रेष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयंधनुःशास्त्रविशारदैः
śreṣṭhaṃ prakṛṣṭaṃ vijñeyaṃdhanuḥśāstraviśāradaiḥ
ज्येष्ठस्तु सायको ज्ञेयो भवेद्द्वादशमुष्टयः
jyeṣṭhastu sāyako jñeyo bhaveddvādaśamuṣṭayaḥ
एकादश तथा कनीयान्दशमुष्टयः
ekādaśa tathā kanīyāndaśamuṣṭayaḥ
चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रयः सार्धन्तु मध्यमं
caturhastaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ trayaḥ sārdhantu madhyamaṃ
कनीयस्तु त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः
kanīyastu trayaḥ proktaṃ nityameva padātinaḥ
अश्वे रथे गजे श्रेष्ठे तदेव परिकीर्तितं ॥38
aśve rathe gaje śreṣṭhe tadeva parikīrtitaṃ //38
इत्य् आगेन्ये महापुराणे धनुर्वेदो नाम अष्टचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgenye mahāpurāṇe dhanurvedo nāma aṣṭacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||