Chapter 253

गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः

gṛhītārthaḥ kramāddāpyo dhanināmadhamarṇikaḥ

दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

datvā tu brāhmaṇāyādau nṛpatestadanantaram

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम्

rājñādhamarṇiko dāpyaḥ sādhitāddaśakaṃ smṛtam

पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

pañcakantu śataṃ dāpyaḥ prāptārtho hy uttamarṇakaḥ

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत्

hīnajātiṃ parikṣīṇamṛṇārthaṃ karma kārayet

ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

brāhmaṇastu parikṣīṇaḥ śanair dāpyo yathodayam

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम्

dīyamānaṃ na gṛhṇāti prayuktaṃ yaḥ svakandhanam

मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

madhyasthasthāpitaṃ tatsyādvardhate na tataḥ paraṃ

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च

ṛkthagrāha ṛṇaṃ dāpyo yoṣidgrāhastathaiva ca

पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

putro 'nanyāśritadravyaḥ putrahīnasya ṛkthinaḥ

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत्

avibhuktaiḥ kuṭumbārthaṃ yadṛṇantu kṛtambhavet

दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

dadyustadṛkthinaḥ prete proṣite vā kuṭumbini

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता

na yoṣit patiputrābhyāṃ na putreṇa kṛtaṃ pitā

दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

dadyādṛte kuṭumbārthānna patiḥ strīkṛtaṃ tathā

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां

gopaśauṇḍikaśainūṣarajakavyādhayoṣitāṃ

ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

ṛṇaṃ dadyātpatistvāsāṃ yasmādvṛttistadāśrayā

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं

pratipannaṃ striyā deyaṃ patyā vā saha yat kṛtaṃ

स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

svayaṃ kṛtaṃ vā yadṛṇaṃ nānyastrī dātumarhati

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा

pitari proṣite prete vyasābhiplute 'tha vā

पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

putrapautrair ṛṇandeyaṃ nihnave sākṣibhāvitam

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम्

surākāmadyūtakṛtandaṇḍaśulkāvaśiṣṭakam

वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

vṛthā dānaṃ tathaiveha putro dadyānna paitṛkam

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि

bhrātṝṇāmatha dampatyoḥ pituḥ putrasya caiva hi

प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

pratibhāvyamṛṇaṃ grāhyamavibhaktena ca smṛtam

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते

darśane pratyaye dāne pratibhāvyaṃ vidhīyate

आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

ādhau tu vitathe dāpyā vitathasya sutā api

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा

darśanapratibhūryatra mṛtaḥ prātyayiko 'pi vā

न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

na tatputrā dhanaṃ dadyurdadyurdānāya ye sthitāḥ

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम्

bahavaḥ syuryadi svāṃśair dadyuḥ pratibhuvo dhanam

एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

ekacchāyāśriteṣveṣu dhanikasya yathā ruci

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम्

pratibhūrdāpito yatra prakāśaṃ dhanine dhanam

द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

dviguṇaṃ pratidātavyamṛṇikaistasya tadbhavet

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च

svasantatistrīpaśavyaṃ dhānyaṃ dviguṇameva ca

वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

vastraṃ caturguṇaṃ proktaṃ rasaścāṣṭaguṇas tathā

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते

ādhiḥ praṇaśyet dviguṇe dhane yadi na mokṣyate

काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

kāle kālakṛtaṃ naśyet phalabhogyo na naśyati

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते

gopyādhibhogyo nāvṛddhiḥ sopakāre 'tha bhāvite

नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

naṣṭo deyo vinaṣṭaś ca daivarājakṛtādṛte

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम्

ādheḥ svīkaraṇātsiddhaurakṣamāṇopyasāratām

यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

yātaścedanya ādheyo dhanabhāg vā dhanī bhavet

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं

caritraṃ bandhakakṛtaṃ savṛddhaṃ dāpayedvanaṃ

सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

satyaṅkārakṛtaṃ dravyaṃ dviguṇaṃ pratidāpayet

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत्

upasthitasya moktavya ādhirdaṇḍo 'nyathā bhavet

प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

prayojake sati dhanaṃ kulenyasyādhimāpnuyāt

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः

tatkālakṛtamūlyo vā tatra tiṣṭhedavṛddhikaḥ

विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

vinā dhāraṇakādvāpi vikrīṇīte sasākṣikam

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु

yadā tu dviguṇībhūtamṛṇamādhau tadā khalu

मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

mocyaścādhistadutpādya praviṣṭe dviguṇe dhane

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत्

vyasanasthamanākhyāya haste 'nyasya yadarpayet

द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

dravyaṃ tadaupanidhikaṃ pratideyaṃ tathaiva tat

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः

na dāpyo 'pahṛtaṃ tattu rājadaivakataskaraiḥ

प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

preṣaścenmārgite datte dāpyo daṇḍaś ca tatsamam

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं

ājīvan svecchayā daṇḍyo dāpyastaccāpi sodayaṃ

याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

yācitāvāhitanyāse nikṣepeṣvapyayaṃ vidhiḥ