Chapter 280

रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु

rasādilakṣaṇaṃ vakṣye bheṣajānāṃ guṇaṃ śṛṇu

रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

rasavīryavipākajño nṛpādīnrakṣayennaraḥ

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः

rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ somajāḥ parikīrtitāḥ

कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

kaṭutiktakaṣāyāni tathāgneyā mahābhuja

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः

tridhā vipāko dravyasya kaṭvamlalavaṇātmakaḥ

द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

dvidhā vīyya samuddiṣṭamuṣṇaṃ śītaṃ tathaiva ca

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम

anirdeśyaprabhāvaś ca oṣadhīnāṃ dvijottama

मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

madhuraś ca kaṣāyaś ca tiktaś caiva tathā rasaḥ

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः

śītavīryāḥ samuddiṣṭāḥ śeṣāstūṣṇāḥprakīrtitāḥ

गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

guḍucī tatra tiktapi bhavatyuṣṇātivīryataḥ

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद

uṣṇā kaṣāyāpi tathā pathyā bhavati mānada

मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

madhuropi tathā māṃsa uṣṇa eva prakīrtitaḥ

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ

lavaṇo madhraś caiva vipākamadhurau smṛtau

अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

amloṣṇaś ca tathā proktaḥ śeṣāḥ kaṭuvipākinaḥ

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः

vīryapāke viparyaste prabhāvāttatra niś cayaḥ

मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

madhuro 'pi kaṭuḥ pāke yacca kṣaudraṃ prakīrtitaṃ

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम्

kvāthayet ṣoḍaśaguṇaṃ viveddravyāccaturguṇam

कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

kalpanaiṣā kaṣāyasya yatra nokto vidhirbhavet

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं

kaṣāyantu bhavettoyaṃ snehapāke caturguṇaṃ

द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

dravyatulyaṃ samuddhṛtya dravyaṃ snehaṃ kṣipedbudhaḥ

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत्

tāvatpramāṇaṃ dravyasya snehapādaṃ tataḥ kṣipet

तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

toyavarjantu yaddravyaṃ snehadravyaṃ tathā bhavet

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः

saṃvartitauṣadhaḥ pākaḥ snehānāṃ parikīrtitaḥ

तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

tattulyatā tu lehyasya tathā bhavati suśruta

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत्

svacchamalpauṣadhaṃ kvāthaṃ kaṣāyañcoktavadbhavet

अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

akṣaṃ cūrṇasya nirdiṣṭaṃ kaṣāyasya catuṣpalaṃ

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना

madhyamaiṣā smṛtā mātrā nāsti mātrāvikalpanā

वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

vayaḥ kālaṃ balaṃ vahniṃ deśaṃ dravyaṃ rujaṃ tathā

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत्

samavekṣya mahābhāga mātrāyāḥ kalpanā bhavet

सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

saumyāstatra rasāḥ prāyo vijñeyā dhātuvardhanāḥ

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः

madhurāstu viśeṣeṇa vijñeyā dhātuvardhanāḥ

दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

doṣāṇāñcaiva dhātūnāṃ dravyaṃ samaguṇantu yat

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम्

tadeva vṛddhaye jñeyaṃ viparītaṃ kṣamāvaham

उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

upastambhatrayaṃ proktaṃ dehe 'sminmanujottama

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत्

āhāro maithunaṃ nidrā teṣu yatnaḥ sadā bhavet

असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

asevanāt sevanācca atyantaṃ nāśamāpnuyāt

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम्

kṣayasya bṛṃhaṇaṃ kāryaṃ sthuladehasya karṣaṇam

रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ

उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं

upakramadvayaṃ proktaṃ tarpaṇaṃ vāpyatarpaṇaṃ

हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

hitāśī ca mitāśī ca jīrṇāśī ca tathā bhavet

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना

oṣadhīnāṃ pañcavidhā tathā bhavati kalpanā

रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇḍaś ca manujottama

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत्

rasaś ca pīḍako jñeyaḥ kalka āloḍitād bhavet

क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

kvathitaś ca śṛto jñeyaḥ śītaḥ paryuṣito niśāṃ

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते

sadyobhiśṛtapūtaṃ yat tat phāṇṭamabhidhīyate

करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

karaṇānāṃ śatañcaiva ṣaṣṭiś caivādhikā smṛtā

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः

yo vetti sa hy ajeyaḥ sthātsambandhe vāhuśauṇḍikaḥ

आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

āhāraśuddhiragnyarthamagnimūlaṃ balaṃ nṛṇāṃ

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां

sasindhutriphalāñcādyātsurājñi abhivarṇadāṃ

जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

jāṅgalañca rasaṃ sindhuyuktaṃ dadhi payaḥ kaṇāṃ

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा

rasādhikaṃ samaṃ kuryānnaro vātādhiko 'pi vā

निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

nidāghe mardanaṃ proktaṃ śiśire ca samaṃ bahu

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं

vasante madhyamaṃ jñeyannidāghe mardanolvaṇaṃ

त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

tvacantu prathamaṃ mardyamaṅgañca tadanantaraṃ

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं

snāyurudhiradeheṣu asthi bhātīva māṃsalaṃ

स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

skandhau bāhū tathaiveha tathā jaṅghe sajānunī

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत्

arivanmardayet prajño jatru vakṣaś ca pūrvavat

अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

aṅgasandhiṣu sarveṣu niṣpīḍya bahulaṃ tathā

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात्

prasārayedaṅgasandhīnna ca kṣepeṇa cākramāt

नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

nījīrṇe tu śramaṃ kuryānna bhuktvā pītavānnaraḥ

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके

dinasya tu caturbhāga ūrdhvantu praharārdhake

व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

vyāyāmaṃ naiva kartavyaṃ snāyācchītāmbunā sakṛt

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत्

vāryuṣṇañca śramaṃ jahyāddhṛdā śvāsanna dhārayet

व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

vyāyāmaś ca kaphaṃ hanyādvātaṃ hanyācca mardanaṃ

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः

snānaṃ pittādhikaṃ hanyāttasyānte cātapāḥ priyāḥ

आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

ātapakleśakarmādau kṣemavyāyāmino narāḥ