अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः
atha ṣaḍaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
गजचिकित्सा
gajacikitsā
पालकाप्य उवाच
pālakāpya uvāca
गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते
gajalakṣma cikitsāñca lomapāda yadāmi te
दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः
dīrghahastā mahocchvāsāḥ prasastāste mahiṣṇavaḥ
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये
viṃśatyaṣṭādaśanakhāḥ śītakālamadāś ca ye
दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं
dakṣiṇañconnatandantaṃ vṛṃhitaṃ jaladopamaṃ
कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ
karṇaur ca vipūlau yeṣāṃ sūkṣmavindvanvitatvacau
ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः
te dhāryā na tathā dhāryā vāmanā ye ca saṅkuśāḥ
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः
hastinyaḥ pārśvagarbhiṇyo ca mūḍhā mataṅgajāḥ
वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः
varṇaṃ satvaṃ balaṃ rūpaṃ kāntiḥ saṃhananañjavaḥ
सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च
saptasthito gajaścedṛk saṅgrāmerīñjayetsa ca
कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च
kuñjarāḥ paramā śobhā śivirasya balasya ca
आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां
āyattaṃ kuñjaraiś caiva vijayaṃ pṛthivīkṣitāṃ
पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं
pākaleṣu ca sarveṣu kartavyamanuvāsanaṃ
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं
ghṛtatailaparīpākaṃ sthānaṃ vātavivarjitaṃ
स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः
skandheṣu ca kriyā karyā tathā pālakavannṛpāḥ
गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज
gomūtraṃ pāṇḍurogeṣu rajanībhyāṃ ghṛtandvija
आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते
ānāhe tailasiktasya niṣekastasya śasyate
लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी
lavaṇaiḥ pañcabhirmaśrā pratipānāya vāruṇī
विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्
viḍaṅgatriphalāvyoṣasaindhavaiḥ kavalān kṛtān
मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत्
mūrchāsu bhojayennāgaṃ kṣaudrantoyañca pāyayet
अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते
agyaṅgaḥ śirasaḥ śūle nasyañcaiva praśasyate
नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत्
nāgānāṃ snehapuṭakaḥ pādarogānupakramet
पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते
paścāt kalkakaṣāyeṇa śodhanañca vidhīyate
शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः
śikhitittirilāvānāṃ pippalīmaricānvitaiḥ
रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते
rasaiḥ sambhojayennagaṃ vepathuryasya jāyate
बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह
bālabilvaṃ tathā lodhraṃ dhātakī sitayā saha
अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः
atīsāravināśāya piṇḍīṃ bhuñjīta kuñjaraḥ
नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम्
nasyaṃ karagrahe deyaṃ ghṛtaṃ layaṇasaṃyutam
मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता
māgadhīnāgarājājīyavāgūrmustasādhitā
उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम्
utkarṇake tu dātavyā vārāhañca tathā rasam
दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्
daśamūlakulatthāmlakākamācīvipācitam
तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम्
tailamūṣaṇasaṃyuktaṃ galagrahagadāpaham
अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्
aṣṭabhirlavaṇaiḥ piṣṭhaiḥ prasannāḥ pāyayedghṛtam
मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च
mūtrabhaṅge 'tha vā vījaṃ kvathitaṃ trapūṣasya ca
त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः
tvagdoṣeṣu pivennimbaṃ vṛṣaṃ vā kvathitaṃ dvipaḥ
गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते
gavāṃ mūtraṃ viḍaṅgāni kṛmikoṣṭheṣu śasyate
शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः
śṛṅgaverakaṇādrākṣāśarkarābhiḥ śṛtaṃ payaḥ
क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः
kṣatakṣayakaraṃ pānaṃ tathā māṃsarasaḥ śubhaḥ
मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते
mudgodanaṃ vyoṣayutamarucau tu praśasyate
त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली
trivṛdvyoṣāgnidantyarkaśyāmākṣīrebhapippalī
एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः
etair gulmaharaḥ snehaḥ kṛtaś caiva tathāparaḥ
भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः
bhedanadrāvaṇābhyaṅgasnehapānānuvāsanaiḥ
सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्
sarvāneva samutpannan vidravān samupāharet
यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत्
yaṣṭikaṃ mudgasūpena śāradena tathā pivet
बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते
bālabilvais tathā lepaḥ phaṭurogeṣu śasyate
विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम्
viḍaṅgendrayavau hiṅgu saralaṃ rajanīdvayam
पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये
pūrvāhṇe pāyayet piṇḍān sarvaśūlopaśāntaye
प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः
pradhānabhojane teṣāṃ yaṣṭikavrīhiśālayaḥ
मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः
madhyamau yavagodhūmau śeṣā dantini cādhamāḥ
यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः
yavaś caiva tathaivekṣurnāgānāṃ balavardhanaḥ
नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं
nāgānāṃ yavasaṃ śuṣkaṃ tathā dhātuprakopaṇaṃ
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते
madakṣiṇasya nāgasya payaḥpānaṃ praśasyate
दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः
dīpanīyais tathā dravyaiḥ śṛto māṃsarasaḥ śubhaḥ
वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः
vāyasaḥ kukkuraścobhau kākolūkakulo hariḥ
भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि
bhavet kṣaudreṇa saṃyuktaḥ piṇḍo yuddhe mahāpadi
कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः
kaṭumatsyaviḍaṅgāni kṣāraḥ koṣātakī payaḥ
हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः
haridrā ceti dhūpoyaṃ kuñjarasya jayāvahaḥ
पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा
pippalītaṇḍulāstailaṃ mādhvīkaṃ mākṣikam tathā
नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते
netrayoḥ pariṣekoyaṃ dīpanīyaḥ praśasyate
पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च
pūrīṣañcaṭakāyāś ca tathā pārāvatasya ca
क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं
kṣīravṛkṣakarīṣāś ca prasannayeṣṭamañjanaṃ
अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे
anenāñjitanetrastu karoti kadanaṃ raṇe
उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च
utpalāni ca nīlāni sustantagarameva ca
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम्
taṇḍulodakapiṣṭāni netranirvāpanaṃ param
नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि
nakhavṛddhau nakhacchedastailasekaś ca māsyapi
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा
śayyāsthānaṃ bhaveccāsya karīṣaiḥ pāṃśubhis tathā
शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
śarannidāghayoḥ sekaḥ sarpiṣā ca tatheṣyate
इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः
ity āgneye mahāpurāṇe gajacikitsā nāma ṣaḍaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ