Chapter 287

अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम्

aśvavāhanasārañca vakṣye cāśvacikitsanam

वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

vājināṃ saṃgrahaḥ kāryo dharmakamārthasiddhaye

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा

aśvinī śraṇaṃ hastaṃ uttarātritayantathā

नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

nakṣatrāṇi praśastāni hayānāmādivāhane

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने

hemantaḥ śiśiraś caiva vasantaścāśvavāhane

ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

grīṣmeśaradi varṣāsu niṣiddhaṃ vāhanaṃ haye

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत्

tīvrair na ca parair daṇḍair adeśe na ca tāḍayet

कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

kīlāsthisaṃkule caiva viṣame kaṇṭakānvite

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते

vālukāpaṅgasaṃcchanne gartāgartapradūṣite

अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

acittajño vinopāyair vāhanaṃ kurutetu haḥ

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाAP_287.006अब्।

sa vāhyate hayenaiva pṛṣṭhasthaḥ kaṭikāṃ vināAP_287.006ab/

छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

chandaṃ vijñāpayet kopi sakṛtī dhīmatāṃ varaḥ

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः

abhyāsādabhiyogācca vināśāstraṃ svavāhakaḥ

स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

snātasya praṅmukhasyātha devān vapuṣi yojayet

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम्

praṇavādinamontena svavījena yathākramam

ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

brahmā citte vale viṣṇurvainateyaḥ parākrame

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु

pārśve rudrā gururbuddhau viśvedevātha marmasu

दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

dṛgāvarte dṛśīndvarkau karṇayoraśvinau tathā

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः

jaṭhare 'gniḥ svadhā svede vagjihvāyāṃ jave 'nilaḥ

पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

pṛṣṭhato nākapṛṣṭhastu khurāgre sarvaparvatāḥ

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला

tārāś ca romakūpeṣu hṛdi cāndramasī kalā

तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

tejasyagnīratiḥ śroṇyāṃ lalāṭe ca jagatpatiḥ

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः

grahāś ca heṣite caiva tathaivorasi vāsukiḥ

उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

upoṣito 'rcayet sādī hayaṃ dakṣaśrutau japet

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम

haya gandharvarājastvaṃ śṛṇuṣva vacanaṃ gama

गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

gandharvakulajātastvaṃ mābhūstvaṃ kuladūṣakaḥ

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च

dvijānāṃ satyavākyena somasya garuḍasya ca

रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

rudrasya varuṇasyaiva pavanasya balena ca

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम

hutāśanasya dīptyā ca smara jātiṃ turaṅgama

स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

smara rājendraputrastvaṃ satyavākyamanusmara

स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं

smara tvaṃ vāruṇīṃ kanyāṃ smara tvaṃ kaustubhaṃ maṇiṃ

क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

kṣirodasāgare caiva mathyamāne surāsuraiḥ

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय

tatra devakule jātaḥ svavākyaṃ paripālaya

कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

kule jātastvamaśvānāṃ mitraṃ me bhava śāsvatam

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन

śṛṇu mitra tvametacca siddho me bhava vāhana

विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

vijayaṃ rakṣa māñcaiva samare siddhimāvaha

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा

tava pṛṣṭhaṃ samāruhya hatā daityāḥ suraiḥ purā

अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

adhunā tvāṃ samāruhya jeṣyāmi ripuvāhinīṃ

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन्

karṇajāpantataḥ kṛtvā vimuhya ca tathā pyarīn

पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

paryānayeddhayaṃ sādī vahayedyuddhato jayaḥ

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां

sañjātāḥ svaśarīreṇa doṣāḥ prāyeṇa vājināṃ

हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

hanyante 'tiprayatnena guṇāḥ sādivaraiḥ punaḥ

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः

sahajā iva dṛśyante guṇāḥ sādivarodbhavāḥ

नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

nāśayanti guṇānanye sādinaḥ sahajānapi

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः

guṇāneko vijānāti vetti doṣāṃs tathāparaḥ

धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

dhanyo dhīmān hayaṃ vetti mandadhīḥ

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः

akarmajño 'nupāyajño vegāsakto 'tikopanaḥ

घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

ghanadaṇḍaraticchidre yaḥ mamopi na śasyate

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः

upāyajño 'tha cittajño viśuddho doṣanāśanaḥ

गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

guṇārjanaparo nityaṃ sarvakarmaviśāradaḥ

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम्

pragraheṇa gṛhītvātha praviṣṭo vāhabhūtalam

सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

savyāpasavyabhedena vāhanīyaḥ svasādinā

आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः

āruhya sahasā naiva tāḍnīyo hayottamaḥ

ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

tāḍanādubhayamāpnoti bhayānmohaś ca jāyate

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत्

prātaḥ sādī plutenaiva valgāmuddhṛtya cālayet

मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

mandaṃ mandaṃ vinā nālaṃ dhṛtavalgo dināntare

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते

proktamāśvasanaṃ sāmabhedo 'śvena niyojyate

कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

kaṣāditāḍnaṃ daṇḍo dānaṃ kālasahiṣṇutā

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम्

parvapūrvaviśuddhau tu vidadhyāduttarottaram

जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

jihvātale vināyogaṃ vidadhyādvāhane haye

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत्

guṇetaraśatāṃ valgāṃ sṛkkaṇyā saha gāhayet

विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

vismārya vāhanaṃ kuryācchithilānāṃ śanaiḥ śanaiḥ

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत्

hayaṃ jihvāṅgamāhīne jihvāgranthiṃ vimocayet

गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

gāṭatāṃ mocayettāvadyāvat stobhaṃ na suñcati

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति

kuryācchatamurastrāṇamavilālañca muñcati

ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

ūrdhānanaḥ svabhādyastasyorastrāṇamaślatham

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः

vidhāya vāhayeddṛṣṭyā līlayā sādisattamaḥ

तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

tasya savyena pūrveṇa saṃyuktaṃ savyavalgayā

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः

yaḥ kuryātpaścimaṃ pādaṃ gṛhītastena dakṣiṇaḥ

क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

krameṇānena yo sevāṃ kurute vāmavalgayā

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि

pādau tenāpi pādaḥ syādgṛhīto vāma eva hi

अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

agre ceccaraṇe tyakte jāyate sudṛḍhāsanaṃ

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं

yau hṛtau duṣkare caiva moṭake nāṭakāyanaṃ

सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

savyahīnaṃ khalīkāro hanena guṇane tatha

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः

svahāvaṃ hi turaṅgasya mukhavyāvartanaṃ puraḥ

न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

na caivetthaṃ turaṅgāṇāṃ pādagrahaṇahetavaḥ

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं

viśvastaṃ hayamālokya gāḍhamāpīḍya cāsanaṃ

रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

rokayitvā mukhe pādaṃ grāhyato lokanaṃ hitaṃ

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते

gāḍhamāpīḍya rāgābhyāṃ valgāmākṛṣya gṛhyate

तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

tadvandhanād yugmapādaṃ tadvadvakvanamucyate

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम्

saṃyojya valgayā pādān valgāmāmocya vāñchitam

वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

vāhyapārṣṇiprayogāttu yatra tattāḍanaṃ matam

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान्

pralayāviplave jñātvā krameṇānena buddhimān

मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

moṭanena caturthena vidhireṣa bidhīyate

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले

nādhatte 'dhaś ca pādaṃ yo 'śvo laghuni maṇḍale

मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

moṭanodvakkanābhyāntu grāhayet pādamīśitaṃ

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत्

vaṭayitvāsane gāṭaṃ mandamādāya yo brajet

ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

grāhyate saṃgrahādyatra tatsaṃgrahaṇamucyate

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम्

hatvā parśve prahāreṇa sthānastho vyagramānasam

वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

valgāmākṛṣya pādena grāhyakaṇṭakapāyanam

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः

utthito yo 'ṅghraṇānena pārṣṇnipādātturaṅgamaḥ

गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

gṛhyate yat khalīkṛtya khalīkāraḥ sa ceṣyate

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः

gatitraye piyaḥ pādamādatte naiva vāñchitaḥ

हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

hatvā tu yatra daṇḍena grāhyate gahanaṃ hi tat

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया

khalīkṛtya catuṣkeṇa turaṅgo valgayānyayā

उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

ucchāsya grāhyate 'nyatra tatsyāducchāsanaṃ punaḥ

स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं

svabhāvaṃ bahirasyantaṃ tasyāṃ diśi padāyanaṃ

नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

niyojya grāhayettattu mukhavyāpartanaṃ matam

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम्

grāhayitvā tataḥ pādaṃ trividhāsu yathākramam

साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

sādhayet pañcadhārāsu kramaśo maṇḍalādiṣu

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः

ājanordhānanaṃ vāhaṃ śithilaṃ vāhayet sudhīḥ

अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

aṅgeṣu lāghavaṃ yāvattāvattaṃ vāhayeddhayaṃ

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु

mṛduḥ skandhe laghurvaktre śithilaḥ sarvasandhiṣu

यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

yadā sasādino vaśyaḥ saṅgṛhṇīyāttadā hayaṃ

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा

na tyajet paścimaṃ pādaṃ yadā sādhurbhavettadā

तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

tadākṛṣṭirvidhātavyā pāṇibhyāmiha balgayā

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः

tatratriko yathā tiṣṭhedudgrīvośvaḥ samānanaḥ

धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

dharāyāṃ paścimau pādau antarīkṣe yadāśrayau

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना

tadā sandharaṇaṃ kuryādgāṭhavāhañca muṣṭinā

सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

sahasaivaṃ samākṛṣṭo yasturaṅgo na tiṣṭhati

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः

śarīraṃ vikṣipantañca sādhayenmaṇḍalabhramaiḥ

क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

kṣipet skandhañca yo vāhaṃ sa ca sthāpyo hi valgayā

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम्

gomayaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ kvathitaṃ mṛtsamanvitam

अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

aṅgalepo makṣikādidaṃśaśramavināśanaḥ

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना

madhye bhadrādijātīnāṃ maṇḍo deyo hi sādinā

दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

darśanaṃ bhotatīkṣasya nirutsāhaḥ kṣudhā hayaḥ

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः

yathā vaśyas tathā śikṣā vinaśyantyativāhitāḥ

अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

avāhitā na midhyanti tuṅgavaktrāṃś ca vāhayet

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं

sampīḍya jānuyugmena sthiramuṣṭisturaṅgamaṃ

गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

gomūtrākuṭilā veṇī padmamaṇḍalamālikā

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः

pañcolūkhalikā kāryā garvitāste 'tikīrtitāḥ

संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

saṃkṣiptañcaiva vikṣiptaṃ kuñcitañca yathācitam

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम्

valgitāvalgitau caiva ṣoṭā cetthamudāhṛtam

वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

vīthīdhanuḥśataṃ yāvadaśītir navatis tathā

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः

bhadraḥ susādhyo vājī syānmando daṇḍaikamānasaḥ

मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

mṛgajaṅgho mṛgo vājī saṅkīrṇastatsamanviyāt

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः

śarkarāmadhulājādaḥ sugandho 'śvaḥ śucirdvijaḥ

तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

tejasvī kṣatriyaścāśbo vinīto buddhimāṃś ca yaḥ

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः

śūdro 'śuciś calo mando virūpo vimatiḥ khalaḥ

वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

valgayā dhāryamāṇo 'śvo lālakaṃ yaś ca darśayet

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः

dhārāsu yojanīyo 'sau pragrahagrahamokṣaṇaiḥ

अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

aśvādilakṣaṇam vakṣye śālihotro yathāvadat