Chapter 288

चिकित्साञ्चैवसुश्रुतAP_288.001अब्।

cikitsāñcaivasuśrutaAP_288.001ab/

हीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः

hīnadanto vidantaś cakarālī kṛṣṇatālukaḥ

कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा

kṛṣṇajihvaś ca yamajojātamuṣkaś ca yas tathā

द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः

dviśaphaś ca tathā śṛṅgī trivarṇo vyāghravarṇakaḥ

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी

kharavarṇo bhasmavarṇo jātavarṇaś ca kākudī

श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च

śvitrī ca kākasādī ca kharasārastathaiva ca

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च

vānarākṣaḥ kṛṣṇaśaṭaḥ kṛṣṇaguhyastathaiva ca

कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः

kṛṣṇaprothaś ca śūkaś ca yaś ca tittirisannibhaḥ

विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः

viṣamaḥ śvetapādaś ca dhruvāvartavivarjitaḥ

अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः

aśubhāvartasaṃyukto varjanīyasturaṅgamaḥ

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः

randhroparandhrayordvau dvau dvau dvau mastakavakṣasoḥ

प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश

prayāṇe ca lalāṭe ca kaṇṭhāvartāḥ śubhā daśa

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके

mṛkkaṇyāñca lalāṭe ca karṇamūle nigālake

बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे

bāhumūle gale śreṣṭhā āvartāstvaśubhāḥ pare

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः

śukendragopacandrābhā ye ca vāyasasannibhāḥ

सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि

suvarṇavarṇāḥ snigdhāś ca praśasyāstu sadaiva hi

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः

dīrghagrīvākṣikūṭāś ca hrasvakarṇāś ca śobhanāḥ

राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः

rākṣānturaṅgamā yatra vijayaṃ varjayettataḥ

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा

pālitastu hayo dantī śubhado duḥkhado 'nyathā

श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्

śriyaḥ putrāstu gandharvā vājino ratnamuttamam

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते

aśvamedhe tu turagaḥ pavitratvāttu hūyate

वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका

vṛṣo nimbavṛhatyau ca guḍūcī ca samākṣikā

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा

siṃhā gandhakārī piṇḍī svedaś ca śirasas tathā

हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं

hiṅgu puṣkaramūlañca nāgaraṃ sāmlavetasaṃ

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा

pippalīsaindhavayutaṃ śūlaghnaṃ cīṣṇavāriṇā

नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका

nāgarātiviṣā mustā sānantā bilvamālikā

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम्

kvāthameṣāṃ pivedvājī sarvātīsāranāśanam

प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः

priyaṅgusārivābhyāñca yuktamājaṃ śṛtaṃ payaḥ

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते

paryāptaśarkaraṃ pītvā śramādvājī vimucyate

द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे

droṇikāyāntu dātavyā tailavastisturaṅgame

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत्

koṣṭhajā ca śirā vedhyā tena tasya sukhaṃ bhavet

दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्

dāṛimaṃ triphalā vyoṣaṃ guḍañca samabhāvikam

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम्

piṇḍametat pradātavyamaśvānāṃ kāśanāśanam

प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः

priyaṅgulodhramadhubhiḥ pivedvṛṣarasaṃ hayaḥ

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते

kṣīraṃ vā pañcakolādyaṃ kāśanāddhi pramucyate

प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्

praskandheṣu ca sarveṣu śreya ādau viśodhaṇam

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः

abhyaṅgodvartanaiḥ snehaṃ nasyavartikramaḥ smṛtaḥ

ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

jvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः

lodhrakandharayormūlaṃ mātulāṅgāgnināgarāḥ

कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः

kuṣṭhahiṅguvacārāsnālepoyaṃ śothanāśanaḥ

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम्

mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣāvṛhatyau raktacandanam

त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

trapuṣīvījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं

ajāpayaḥśṛtamidaṃ suśītaṃ śarkarānvitaṃ

पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते

pītvā nīraśano vājī raktamehāt pramucyate

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः

manyāhanunigālasthaśirāśotho galagrahaḥ

अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते

abhyaṅgaḥ kaṭutailena tatra teṣveva śasyate

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके

galagrahagado śothaḥ prāyaśo galadeśake

प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः

pratyakpuṣpī tathā bahniḥ saindhavaṃ sauraso rasaḥ

कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति

kṛṣṇāhiṅguyutair ebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sīdati

निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु

niśe jyotiṣmatī pāṭhā kṛṣṇā kuṣṭhaṃ vacā madhu

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः

jihvāstambhe ca lepo 'yaṃ guḍamūtrayuto hitaḥ

तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता

tilair yaṣṭyā rajanyā ca nimbapatraiś ca yojitā

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी

kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropaṇī

अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः

abhighātena khañjanti ye hy aścāstīvravedanāḥ

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा

pariṣekakriyā teṣāṃ tailenāśu rujāpahā

दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः

doṣakopābhighātābhyāṃ pakvabhinne vraṇakramaḥ

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः ॥29

aśvatthoḍumbaraplakṣamadhūkavaṭakalkanaiḥ //29

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः

prabhūtasalilaḥ kvāthaḥ sukhoṣṇaḥ vraṇaśodhanaḥ

शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः

śatāhvā nāgaraṃ rāsnā mañjiṣṭhākuṣṭhasaindhavaiḥ

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः

devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ

तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह

tailasiddhaṃ kaṣāyeṇa guḍūcyāḥ payasā saha

म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने

mrakṣeṇa vastinaśye ca yojyaṃ sarvatra liṅgine

रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः

raktasrāvo jalaukābhir netrānte netrarogitaḥ

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम्

khāditoḍumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca sādhanam

धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः

dhātrīdurālabhātiktāpriyaṅgukuṅkumaiḥ samaiḥ

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने

guḍūcyā ca kṛtaḥ kalko hito yuktāvalambine

उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च

utpāte ca śile śrāvye śuṣkaśephe tathaiva ca

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते

kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyo vidalamiṣyate

गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः

gośakṛnmañjikākuṣṭharajanītilamarṣapaiḥ

गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम्

gavāṃ mūtreṇa piṣṭaiś ca mardanaṃ kaṇḍunāśanam

शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः

śīto madhuyutaḥ kvātho nāśikāyāṃ saśarkaraḥ

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च

raktapittaharaḥ pānādaśvakarṇaistathaiva ca

सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने

saptame saptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी

tathā bhuktavatāndeyā atipāne tu vāruṇī

जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः

jīvanīyaiḥ samadhurair mṛdvīkāśarkarāyutaiḥ

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः

sapippalīkaiḥ śaradi pratipānaṃ sapadmakaiḥ

विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः

viḍaṅgāpippalīdhānyaśatāhvālodhrasaindhavaiḥ

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे

macitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame

लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः

lodhrapriyaṅgukāmustāpippalīviśvabheṣajaiḥ

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम्

sakṣaudraiḥ pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam

प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः

priyaṅgupippalīlodhrayaṣṭyākṣaiḥ samahauṣadhaiḥ

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके

nidāghe saguḍā deyā madirā pratipānake

लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्

lodhrakāṣṭhaṃ salavaṇaṃ pippalyo viśvabheṣajam

भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे

bhavettailayutair ebhiḥ pratipānaṃ ghanāgame

निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः

nidāghodvṛtapittārtāḥ śaratsu puṣṭaśoṇitāḥ

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम्

prāvṛḍbhinnapurīṣāś ca piveyurvājino ghṛtam

पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये

piveyurvājinastailaṃ kaphavāyvadhikāstu ye

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम्

snehavyāpadbhavo yeṣāṃ kāryaṃ teṣāṃ virūkṣaṇam

त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्

tryahaṃ yavāgūrūkṣā syād bhojanaṃ takrasaṃyutam

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः

śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ

वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते

varṣāsu śiśire caiva vastau yamakamiṣyate

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम्

gurvabhiṣyandibhaktāni vyāyāmaṃ snājamātapam

वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्

vāyuvarjañca vāhasya snehapītasya varjitam

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे

snānaṃ pānaṃ śakṛtkrūṣṭhamaśvānāṃ salilāgame

अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते

atyarthaṃ durdine kāle pānamekaṃ praśasyate

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत्

yuktaśītātape kāle dviḥpānaṃ snapanaṃ sakṛt

ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्

grīṣme trisnānapānaṃ syacciraṃ tasyāyagāhanam

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी

nistūṣāṇāṃ pradātavyā yavānāṃ caturāṭakī

चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्

caṇakavrīhimaudgāni kalāyaṃ vāpi dāpayet

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश

ahorātreṇa cārdhasya yavasasya tulā daśa

अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा

aṣṭau śuṣkasya dātavyāś catasro 'tha vuṣasya vā

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम्

dūrvā pittaṃ yavaḥ kāsaṃ vuṣaś ca śloṣmasañcayam

नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्

nāśayatyarjunaḥ śvāsaṃ tathā māno balakṣayam

वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः

vātikāḥ paittikāś caiva śleṣmajāḥ sānnipātikāḥ

न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्

na rogāḥ pīḍayiṣyanti dūrvāhāranturaṅgamam

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि

dvau rajjubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi

पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः

paścāddhanuś ca kartarvyo dūrakīlavyapāśrayaḥ

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः

vāseyustvāstṛte sthāne kṛtadhūpanabhūmayaḥ

यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः

yatropanyastayavasāḥ sapradīpāḥ surakṣitāḥ