Chapter 3

वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम्

vakṣye kūrmāvatārañca śrutvā pāpapraṇāśanam

पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

purā devāsure yuddhe daityair devāḥ parājitāḥ

दुर्वाससश् च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा

durvāsasaś ca śāpena niśrīkāścābhavaṃstadā

स्तुत्वा क्षीराब्धिगं विष्णुम् ऊचुः पालय चासुरात्

stutvā kṣīrābdhigaṃ viṣṇum ūcuḥ pālaya cāsurāt

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः

brahmādikān hariḥ prāha sandhiṃ kurvantu cāsuraiḥ

क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रिये ऽसुराः

kṣīrābdhimathanārthaṃ hi amṛtārthaṃ śriye 'surāḥ

अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे

arayo 'pi hi sandheyāḥ sati kāryārthagaurave

युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्

yuṣmānamṛtabhājo hi kārayāmi na dānavān

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim

क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः

kṣīrābdhiṃ matsahāyena nirmathadhvamatandritāḥ

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः

viṣṇūktāṃ saṃvidaṃ kṛtvā daityaiḥ kṣīrābdhimāgatāḥ

ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः

tato mathitumārabdhāḥ yataḥ pucchantataḥ surāḥ

फणिनिःश्वाससन्तप्ता हरिणाप्यायिताः सुराः

phaṇiniḥśvāsasantaptā hariṇāpyāyitāḥ surāḥ

मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

mathyamāne 'rṇave so 'drir anādhāro hy apo 'viśat

कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम्

kūrmarūpaṃ samāsthāya dadhre viṣṇuś ca mandaram

क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

kṣīrābdhermathyamānācca viṣaṃ hālāhalaṃ hy abhūt

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततो ऽभवत्

hareṇa dhāritaṃ kaṇṭhe nīlakaṇṭhastato 'bhavat

ततो ऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः

tato 'bhūdvāruṇī devī pārijātastu kaustubhaḥ

गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता

gāvaścāpsaraso divyā lakṣmīrdevī hariṅgatā

पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियो ऽभवन्

paśyantaḥ sarvadevāstāṃ stuvantaḥ saśriyo 'bhavan

ततो धन्वन्तरिर्विष्णुर् आयुर्वेदप्रवर्तकः

tato dhanvantarirviṣṇur āyurvedapravartakaḥ

बिभ्रत् कमण्डलुम्पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

bibhrat kamaṇḍalumpūrṇam amṛtena samutthitaḥ

अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च

amṛtaṃ tatkarāddaityā surebhyo 'rdhaṃ pradāya ca

गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक् ततः

gṛhītvā jagmurjanmādyā viṣṇuḥ strīrūpadhṛk tataḥ

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः

tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ daityāḥ procurvimohitāḥ

भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने

bhava bhāryāmṛtaṃ gṛhya pāyayāsmān varānane

तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान्

tathetyuktvā haristebhyo gṛhītvāpāyayatsurān

चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः

candrarūpadharo rāhuḥ pibaṃścārkendunārpitaḥ

हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं स राहुस्तच्छिरः पृथक्

hariṇāpyariṇā cchinnaṃ sa rāhustacchiraḥ pṛthak

कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत्

kṛpayāmaratānnītaṃ varadaṃ harimabravīt

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः

rāhurmattastu candrārkau prāpsyete grahaṇaṃ grahaḥ

तस्मिन् कले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात् तदक्षयं

tasmin kale ca yaddānaṃ dāsyante syāt tadakṣayaṃ

तथेत्याहाथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सहामरैः

tathetyāhātha taṃ viṣṇus tataḥ sarvaiḥ sahāmaraiḥ

स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय

strīrūpaṃ samparityajya hareṇoktaḥ pradarśaya

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः

darśayāmāsa rudrāya strīrūpaṃ bhagavān hariḥ

मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

māyayā mohitaḥ śambhuḥ gaurīṃ tyaktvā striyaṃ gataḥ

नग्न उन्मत्तरूपो ऽभूत् स्त्रियः केशानधारयत्

nagna unmattarūpo 'bhūt striyaḥ keśānadhārayat

अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्

agādvimucya keśān strī anvadhāvacca tāṅgatām

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि

skhalitaṃ tasya vīryaṃ kau yatra yatra harasya hi

तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

tatra tatrābhavat kṣetraṃ liṅgānāṃ kanakasya ca

मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थो ऽभवद्धरः

māyeyamiti tāṃ jñātvā svarūpastho 'bhavaddharaḥ

शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

śivamāha harī rudra jitā māyā tvayā hi me

न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृते ऽन्यः पुमान् भुवि

na jetumenāṃ śakto me tvadṛte 'nyaḥ pumān bhuvi

अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः

aprāpyāthāmṛtaṃ daityā devair yuddhe nipātitāḥ

त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

tridivasthāḥ surāścāsan yaḥ paṭhet tridivaṃ vrajet