Chapter 337

नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा

nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ ḍima īhāmṛgo 'pi vā

ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

jñeyaḥ samavakāraś ca bhavet prahasanantathā

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका

vyāyogabhāṇavīthyaṅkatroṭakānyatha nāṭikā

सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

saṭṭakaṃ śilpakaḥ karṇā eko durmallikā tathā

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च

prasthānaṃ bhāṇikā bhāṇī goṣṭhī hallīśakāni ca

काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

kāvyaṃ śrīgaditaṃ nāṭyarāsakaṃ rāsakaṃ tathā

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत्

ullāpyakaṃ preṅkṣaṇañca saptaviṃśatireva tat

सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

sāmānyañca viśeṣaś ca lakṣaṇasya dvayī gatiḥ

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते

sāmānyaṃ sarvaviṣayaṃ śeṣaḥ kvāpi pravartate

पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

pūrvaraṅge nivṛtte dvau deśakālāvubhāvapi

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा

rasabhāvavibhāvānubhāvā abhinayās tathā

अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

aṅkaḥ sthitiś ca sāmānyaṃ sarvatraivopasarpaṇāt

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते

viśeṣo 'vasare vācyaḥ sāmānyaṃ pūrvamucyate

त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

trivargasādhanannāṭyamityāhuḥ karaṇañca yat

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि

itikartavyatā tasya pūrvaraṅgo yathāvidhi

नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

nāndīmukhāni dvātriṃśadaṅgāni pūrvaraṅgake

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः

devatānāṃ namaskāro gurūṇāmapi ca stutiḥ

गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

gobrāhmaṇanṛpādīnāmāśīrvādādi gīyate

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते

nāndyante sūtradhāro 'sau rūpakeṣu nibadhyate

गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

gurupūrvakramaṃ vaṃśapraśaṃsā pauruṣaṃ kaveḥ

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत्

sambandhārthau ca kāvyasya pañcaitāneṣa nirdiśet

नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

naṭī vidūṣako vāpi pāripārśvika eva vā

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते

sahitāḥ sūtradhāreṇa saṃlāpaṃ yatra kurvate

चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

citrair vākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhirmithaḥ

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा

āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ budhaiḥ prastāvanāpi sā

प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

pravṛttakaṃ kathodghātaḥ prayogātiśayas tathā

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते

āmukhasya trayo bhedā vījāṃśeṣūpajāyate

कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

kālaṃ pravṛttamāśritya sūtradhṛgyatra varṇayet

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं

tadāśrayaś ca pātrasya praveśastat pravṛttakaṃ

सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

sūtradhārasya vākyaṃ vā yatra vākyārthameva vā

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते

gṛhītvā praviśet pātraṃ kathodghātaḥ sa ucyate

प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

prayogeṣu prayogantu sūtradhṛgyatra varṇayet

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः

tataś ca praviśet pātraṃ prayogātiśayo hi saḥ

शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

śarīraṃ nāṭakādīnāmitivṛttaṃ pracakṣate

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ

siddhamutprekṣitañceti tasya bhedābubhau smṛtau

सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

siddhamāgamadṛṣṭañca sṛṣṭamutprekṣitaṃ kaveḥ

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च

vījaṃ vinduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca

अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

arthaprakṛtayaḥ pañca pañca ceṣṭā api kramāt

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च

prārambhaś ca prayatnaś ca prāptiḥ sadbhāva eva ca

नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaś ca pañcamaḥ

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च

mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarṣaś ca tathaiva ca

तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

tathā nirvahaṇañceti kramāt pañcaiva sandhayaḥ

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति

alpamātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yat prasarpati

फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

phalāvasānaṃ yaccaiva vījaṃ tadabhidhīyate

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा

yatra vījasamutpattirnānārtharasasambhavā

काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

kāvye śarīrānugataṃ tanmukhaṃ parikīrtitaṃ

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः

iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ

रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāñcaiva gūhanam

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम्

āś caryavadabhikhyātaṃ prakāśānāṃ prakāśanam

अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

aṅgahīnaṃ naro yadvanna śreṣṭhaṃ kāvyameva ca

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते

deśakālau vinā kiñcinnetivṛttaṃ pravartate

अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

atastayorupādānaniyamāt padamucyate

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं

deśeṣu bhārataṃ varṣaṃ kāle kṛtayugatrayaṃ

नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित्

narte tābhyāṃ prāṇabhṛtāṃ sukhaduḥkhodayaḥ kvacit

सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

sarge sargādivārtā ca prasajjantī na duṣyati