Chapter 343

अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते

alaṅkaraṇamarthānāmarthālaṅkāra iṣyate

तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

taṃ vinā śabdasaundaryamapi nāsti manoharam

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती

arthālaṅkārarahitā vidhaveva sarasvatī

स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

svarūpamatha sādṛśyamutprekṣātiśayāvapi

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा

vibhāvanā virodhaś ca hetuś ca samamaṣṭadhā

स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

svabhāva eva bhāvānāṃ svarūpamabhidhīyate

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम्

nijamāgantukañceti dvividhaṃ tadudāhṛtam

सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

sāṃsiddhikaṃ niyaṃ naimittikamāgantukaṃ tathā

सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा

sādṛśyaṃ dharmasāmānyamupamā rūpakaṃ tathā

महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

mahoktyarthāntaranyāsāviti syāttu caturvidham

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः

upamā nāma sā yasyāmupamānopameyayoḥ

सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

sattā cāntarasāmānyayogitvepi vivakṣitaṃ

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते

kiñcidādāya sārūpyaṃ lokayātrā pravartate

समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

samāsenāsamāsena sā dvidhā pratiyoginaḥ

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा

vigrahādabhidhānasya sasamāsānyathottarā

उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

upamādyotakapadenopameyapadenaca

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा

tābhyāñca vigrahāttredhā sasamāsāntimāt tridhā

विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

viśiṣyamāṇā upamā bhavantyaṣṭādaśa sphuṭāḥ

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा

yatra sādhāraṇo dharmaḥ kathyate gamyate 'pi vā

ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

te dharmavastuprādhānyāddharmavastūpame ubhe

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ

tulyamevopamīyete yatrānyonyena dharmiṇau

परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

parasparopamā sā syāt prasiddheranyathā tayoḥ

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा

viparītopamā sā syādvyāvṛtter niyamopamā

अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

anyatrāpyanuvṛttestu bhavedaniyamopamā

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात्

samuccayopamāto 'nyadharmavāhulyakīrtanāt

वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

vahordhammasya sāmyepi vailakṣṇyaṃ vivakṣitaṃ

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा

yaducyate 'tiriktatvaṃ vyatirekopamā tu sā

यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

yatropamā syādvahubhiḥ sadṛśaiḥ sā bahūpamā

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साAP_343.015अब्।

dharmāḥ pratyupamānañcedanye mālopamaiva sāAP_343.015ab/

उपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

upamānavikāreṇa tulanā vikriyopamā

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि

trilokyāsambhavi kimapyāropya pratiyogini

कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

kavinopamīyate yā prathate sādbhutopamā

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम्

pratiyoginamāropya tadabhedena kīrtanam

उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

upameyasya sā mohopamāsau bhrāntimadvacaḥ

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा

ubhayordharmiṇostathyāniś cayāt saṃśayopamā

उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

upameyasya saṃśayya niś cayānniś cayopamā

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः

vākyārthanaiva vākyārthopamā syādupamānataḥ

आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

ātmanopamānādupamā sādhāraṇyatiśāyinī

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता

upameyaṃ yadnyasya tadnyasyopamā matā

यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

yadyuttarottaraṃ yāti tadāsau gaganopamā

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा

praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā

किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

kiñcicca sadṛśī jñeyā upamā pañcadhā puraḥ

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते

upamānena yattatvamupameyasya rūpyate

गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा

upamaiva tirobhūtabhedā rūpakameva vā

सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

sahoktiḥ sahabhāvena kathanaṃ tulyadharmiṇāṃ

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः

bhavedarthāntaranyāsaḥ sādṛśyenottareṇa saḥ

अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

anyathopasthitā vṛttiścetanasyetarasya ca

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते

anyathā manyate yatra tāmutprekṣāṃ pracakṣate

लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

lokasīmānvṛttasya vastudharmasya kīrtanam

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा

bhavedatiśayo nāma sambhavāsambhavāddvidhā

गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

guṇajātikriyādīnāṃ yatra vaikalyardarśanaṃ

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते

viśeṣadarśanāyaiva sā viśeṣoktirucyate

प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

prasiddhahetuvyāvṛtyā yat kiñcit kāraṇāntaram

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना

yatra svābhāvikatvaṃ vā vibhāvyaṃ sā vibhāvanā

सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

saṅgatīkaraṇaṃ yuktyā yadasaṃgacchamānayoḥ

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं

virodhapūrvakatvena tadvirodha iti smṛtaṃ

सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

sisādhayiṣitārthasya heturbhavati sādhakaḥ

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते

kārako jñāpaka iti dvidhā so 'pyupajāyate

प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

pravartate kārakākhyaḥ prāk paścāt kāryajanmanaḥ

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः

pūrvaśeṣa iti khyātastayoreva viśeṣayoḥ

कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

kāryakāraṇabhāvādvā svamāvādvā niyāmakāt

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात्

jñāpakākhyasya bhedo 'sti nadīpūrādidarśanāt

अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

avinābhāvaniyamo hy avinābhāvadarśanāt