Chapter 344

शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं

śabdārthayoralaṅkāro dvāvalaṅkurute samaṃ

एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः

ekatra nihito hāraḥ stanaṃ grīvāmiva striyāḥ

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता

praśastiḥ kāntiraucityaṃ saṃkṣepo yāvadarthatā

अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति

abhivyaktiriti vyaktaṃ ṣaḍbhedāstasya jāgrati

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः

praśastiḥ paravanmarmadravīkaraṇakarmaṇaḥ

वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः

vāco yuktirdvidhā sā ca premoktistutibhedataḥ

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने

premoktistutiparyāyau priyoktiguṇakīrtane

कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः

kāntiḥ sarvamanorucyavācyavāttakasaṅgatiḥ

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः

yathā vastu tathā rītiryathā vṛttis tathā rasaḥ

ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते

ūrjasvimṛdusandarbhādaucityamupajāyate

संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः

saṃkṣepo vācakair alpair vahorarthasya saṃgrahaḥ

अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता

anyūnādhikatā śabdavastunoryāvadarthatā

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि

prakaṭatvamabhivyaktiḥ śrutirākṣepa ity api

तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्

tasyā bhedau śrutistatra śabdaṃ svārthasamarpaṇam

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा

bhavennaimittikī pāribhāṣikī dvividhaiva sā

सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी

saṅketaḥ paribhāṣeti tataḥ syāt pāribhāṣikī

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा

mukhyaupacārikī ceti sā ca sā ca dvidhā dvidhā

स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः

svābhidheyaskhaladvṛttiramukhyārthasya vācakaḥ

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी

yayā śabdo nimittena kenacitsaupacārikī

सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः

sā ca lākṣaṇikī gauṇī lakṣaṇāguṇayogataḥ

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते

abhidheyāvinābhūtā pratītir lakṣaṇocyate

अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः

abhidheyena sambandhātsāmīpyātsamavāyataḥ

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता

vaiparītyātkriyāyogāllakṣaṇā pañcadhā matā

गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया

gauṇīguṇānāmānantyādanantā tadvivakṣayā

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना

anyadharmastato 'nyatra lokasīmānurodhinā

सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः

samyagādhīyate yatra sa samādhiriha smṛtaḥ

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः

śrūteralabhyamāno 'rtho yasmādbhāti sacetanaḥ

स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः

sa ākṣepo dhaniḥ syācca dhvaninā vyajyate yataḥ

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम्

śabdenārthena yatrārthaḥ kṛtvā svayamupārjanam

प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया

pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣo 'bhidhitsayā

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः

tamākṣepaṃ vruvantyatra stutaṃ stotramidaṃ punaḥ

अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः

adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं

yatroktaṃ gamyate nārthastatsamānaviśeṣaṇaṃ

सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः

sā samāsokitiruditā saṅkṣepārthatayā budhaiḥ

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम्

apahnutirapahnutya kiñcidanyārthasūcanam

पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते

paryāyoktaṃ yadanyena prakārenābhidhīyate

एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः

eṣāmekaṃtamasyeva samākhyā dhvanirityataḥ