Chapter 346

उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा

udvegajanako doṣaḥ sabhyānāṃ sa ca saptadhā

वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

vaktṛvācakavācyānāmekadvitriniyogataḥ

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः

tatra vaktā kavirnāma prathate sa ca bhedataḥ

सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

sandihāno 'vinītaḥ sannajño jñātā caturvidhaḥ

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम्

nimittaparibhāṣābhyāmarthasaṃsparśivācakam

तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

tadbhedo padavākye dve kathitaṃ lakṣaṇaṃ dvayoḥ

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ

asādhutvāprayuktve dvāveva padanigrahau

शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

śabdaśāstraviruddhatvamasādhutvaṃ vidurbudhāḥ

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते

vyutpannair anibadvatvamaprayuktatvamucyate

छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

chāndasatvamavispaṣṭatvañca kaṣṭatvameva ca

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा

tadasāmayikatvañca grāmyatvañceti pañcadhā

छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

chāndasatvaṃ na bhāṣāyāmavispaṣṭamabodhataḥ

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता

gūḍārthatā viparyastārthatā saṃśayitārthatā

अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

aviṣpaṣṭārthatā bhedāstatra gūḍhārthateti sā

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः

yatrārtho duḥkhasavedyo viparyastārthatā punaḥ

विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

vivakṣitānyaśabdārthapratipātirmalīmasā

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः

anyārthatvāsamarthatve etāmevopasarpataḥ

सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

sandihyamānavācyatvamāhuḥ saṃśayitārthatāṃ

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते

doṣatvamanubadhnāti sajjanodvejanādṛte

असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

asukhoccāryamāṇatvaṃ kaṣṭatvaṃ samayācyutiḥ

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः

asāmayikatā neyāmetāñca munayo jaguḥ

ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

grāmyatā tu jaghanyārthapratipātiḥ khalīkṛtā

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि

vaktavyagrāmyavācyasya vacanātsmaraṇādapi

तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

tadvācakapadenābhisāmyādbhavati sā tridhā

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा

doṣaḥ sādhāraṇaḥ prātisviko 'rthasya sa tu dvidhā

अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

anekabhāgupālambhaḥ sādhāraṇa iti smṛtaḥ

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता

kriyākārakayorbhraṃśo visandhiḥ punaruktā

व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

vyastasambandhatā ceti pañca sādhāraṇā matāḥ

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः

akriyatvaṃ kriyābhraṃśo bhraṣṭakārakatā punaḥ

कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

kartryādikārakābhāvo visandhiḥsandhidūṣaṇam

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा

vigato vā viruddho vā sandhiḥ sa bhavati dvidhā

सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

sandherviruddhatā kaṣṭapādādarthāntarāgamāt

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत्

punaruktatvamābhīkṣṇyādabhidhānaṃ dvidhaiva tat

अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

arthāvṛttiḥ padāvṛttirarthāvṛttirapi dvidhā

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च

prayuktavaraśabdena tathā śabdāntareṇa ca

नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

nāvartate padāvṛttau vācyamāvartate padam

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः

vyastasambandhatā suṣṭhusambandho vyavadhānataḥ

सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

sambandhāntaranirbhāṣāt sambandhāntarajanmanaḥ

अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा

abhāvepi tayorantarvyavadhānāstridhaiva sā

अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

antarā padavākyābhyāṃ pratibhedaṃ punardvidhā

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः

vācyamarthārthyamānatvāttaddvidhā padavākyayoḥ

व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

vyutpāditapūrvavācyaṃ vyutpādyañceti bhidyate

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता

iṣṭavyāghātakāritvaṃ hetoḥ syādasamarthatā

असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

asiddhatvaṃ viruddhatvamanaikāntikatā tathā

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः

evaṃ satpratipakṣatvaṃ kālātītatvasaṅkaraḥ

पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

pakṣe sapakṣenāstitatvaṃ vipakṣe 'stitvameva tat

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम्

kāvyeṣu pariṣadyānāṃ na bhavedapyaruntudam

एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

ekādaśanirarthatvaṃ duṣkarādau na duṣyati

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे

duḥkhīkaroti doṣajñāngūḍhārthatvaṃ na duṣkare

न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

na grāmyatodvegakārī prasiddher lokaśāstrayoḥ

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः

kriyābhraṃśena lakṣmāsti kriyādhyāhārayogataḥ

भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

bhraṣṭakārakatākṣepabalādhyāhṛtakārake

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना

pragṛhye gṛhyate naiva kṣataṃ vigatasandhinā

कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

kaṣṭapāṭhādvisandhitvaṃ durvacādau na durbhagam

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा

anuprāse padāvṛttirvyastasambandhatā śubhā

नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

nārthasaṃgrahaṇe doṣo vyutkramādyair na lipyate

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां

vibhaktisaṃjñāliṅgānāṃ yatrodvego na dhīmatāṃ

संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

saṃkhyāyāstatra bhinnatvamupamānopameyayoḥ

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा

anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhiḥ śubhā

कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

kavīmāṃ samudācāraḥ samayo nāma gīyate

समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा

samānyaś ca viśiṣṭaś ca dharmavadbhavati dvidhā

सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

siddhasaiddhāntikānāñca kavīnāñcāvivādataḥ

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः

yaḥ prasidhyati sāmānya ity asau samayo mataḥ

सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

sarvesiddhāntikā yena sañcaranti niratyayaṃ

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा

kiyanta eva vā yena sāmānyastena sadvidhā

छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

chedasiddhantato 'nyaḥ syāt keṣāñcidbhrāntito yathā

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका

tarkajñānaṃ muneḥ kasya kasyacit kṣaṇabhaṅgikā

भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

bhūtacaitanyatā kasya jñānasya suprakāśatā

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः

prajñātasthūlatāśabdānekāntatvaṃ tathārhataḥ

शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

śaivavaiṣṇavaśākteyasaurasiddhāntināṃ matiḥ

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं

jagataḥ kāraṇaṃ brahma sāṅkhyānāṃ sapradhānakaṃ

अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

asmin sarasvatīloke sañcarantaḥ parasparam

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते

badhnanti vyatipaśyanto yadviśiṣṭaiḥ sa ucyate

परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

parigrahādapyasatāṃ satāmevāparigrahāt

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते

bhidyamānasya tasyāyaṃ dvaividhyamupagīyate

प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

pratyakṣādipramāṇair yad bādhitaṃ tadasadviduḥ

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता

kavibhistat pratigrāhyaṃ jñānasya dyotamānatā

यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

yadevārthakriyākāri tadeva paramārthasat

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत्

ajñānājjñānatastvekaṃ brahmaiva paramārthasat

विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान्

viṣṇuḥ svargādihetuḥ sa śabdālaṅkārarūpavān

अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

aparā ca parā vidyā tāṃ jñātvā mucyate bhavāt