Chapter 360

आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे

āṅīṣadarthe 'bhivyāptau sīmārthe dhātuyogaje

आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

ā pragṛhyaḥ smṛtau vākye 'pyāstu syāt kopapīḍyoḥ

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः

pāpakutseṣadarthe ku dhigjugupsananindayoḥ

चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

cānvācayasamāhāretaretarasamuccaye

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति

svastyāśīḥ kṣemapuṇyādau prakarṣe laṅghane 'pyati

स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

svitpraśne ca vitarke ca tu syādbhede 'vadhāraṇe

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः

sakṛtsahaikavāre syādārāddūrasamīpayoḥ

प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

pratīcyāṃ carame paścādutāpyarthavikalpayoḥ

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः

punaḥsadārthayoḥ śaśvat sākṣāt pratyakṣatulyayoḥ

खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

khedānukampāsantoṣavismayāmantraṇe vata

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः

hanta harṣe 'nukampāyāṃ vākyārambhaviṣādayoḥ

प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

prati pratinidhau vīpsālakṣaṇādau prayogataḥ

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु

iti hetau prakaraṇe prakāśādisamāptiṣu

प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

prācyāṃ purastāt prathame purārthe 'grata ity api

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे

yāvattāvacca sākalye 'vadhau māne 'vadhāraṇe

मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

maṅgalānantarārambhapraśnakārtsneṣv athotha ca

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः

vṛthā nirarthakāvidhyornānānekobhayārthayoḥ

नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

nu pṛcchāyāṃ vikalpe ca paścātsādṛśyayoranu

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु

praśnāvadhāraṇānujñānunayāmantraṇe nanu

गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

garhāsamuccayapraśnaśaṅkāsambhāvanāsv api

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते

upamāyāṃ vikalpe vā sāmitvardhe jugupsite

अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

amā saha samīpe ca kaṃ vāriṇi ca mūrdhani

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये

ivetthamarthayorevaṃ nūnaṃ tarke 'rthaniś caye

तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

tūṣṇīmarthe sukhe joṣaṃ kimpṛcchāyāṃ jugupsane

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने

nāma prākāśyasambhāvyakrodhopagamakutsane

अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

alaṃ bhūṣaṇaparyāptiśaktivāraṇavācakam

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः

hūṃ vitarke paripraśne samayāntikamadhyayoḥ

पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

punaraprathame bhede nirniś cayaniṣedhayoḥ

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा

syātprabandhe cirātīte nikaṭāgāmike purā

उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

uraryurī corarī ca vistāre 'ṅgīkṛte trayam

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल

svarge pare ca loke svarvārtāsambhāvayoḥ kila

निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

niṣedhavākyālaṅkāre jijñāsāvasare khalu

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः

samīpobhayataḥśīghrasākalyābhimukhe 'bhitaḥ

नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

nāmaprakāśayoḥ prādurmitho 'nyonyaṃ rahasyapi

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु

tiro 'ntardhau tiryagarthe hā viṣādaśugartiṣu

अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

ahahetyadbhute khede hi hetāvavadhāraṇe

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः

cirāya cirarātrāya cirasyādyāścirārthakāḥ

मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

muhuḥ punaḥ punaḥ śaśvadabhīkṣṇamasakṛt samāḥ

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते

srāgjhaṭityañcasāhnāya sapadi drāṅmaṅkhu ca drute

बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

balavat suṣṭhu kimuta vikalpe kiṃ kimūta ca

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति

tu hi ca sma ha vai pādapūraṇe pūjanepyati

दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

divāhnītyatha doṣā ca naktañca rajanāviti

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः

tiryagarthe sāci tiro 'pyatha sambodhanārthakāḥ

स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

syuḥ pyāṭpāḍṅga he hai bhoḥ samayā nikaṣā hiruk

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः

atarkite tu sahasā syāt puraḥ purato 'grataḥ

स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

svāhā devahavirdāne śrauṣaṭ vauṣaṭ vaṣaṭ svadhā

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे

kiñcidīṣanmanāgalpe pretyāmutra bhavāntare

यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

yathā tathā caiva sāmye aho ho iti vismaye

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे

maune tu tūṣṇīṃ tūṣṇīkaṃ sadyaḥ sapadi tatkṣaṇe

दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

diṣṭyā śamupayoṣañcetyānande 'thāntare 'ntarā

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम्

antareṇa ca madhye syuḥ prasahya tu haṭārthakam

युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

yukte dve sāmprataṃ sthāne 'bhīkṣṇaṃ śasvadanārate

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे

abhāve nahyano nāpi māsma mālañca vāraṇe

पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

pakṣāntare cedyadi ca tattve tv addhāñjasā dvayam

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते

prākāśye prādurāviḥ syādomevaṃ paramaṃ mate

समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

samantatastu paritaḥ sarvato viśvagityapi

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च

akāmānumatau kāmamasūyopagame 'stu ca

ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

nanu ca syādvirodhoktau kaccit kāmapravedane

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं

niḥṣamaṃ duḥṣamaṃ garhye yathāsvantu yathāyathaṃ

मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

mṛṣā mithyā ca vitathe yathārthantu yathātathaṃ

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः

syurevantu punarvaivetyavadhāraṇavācakāḥ

प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

prāgatītārthakaṃ nūnamavaśyaṃ niś caye dvayaṃ

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना

saṃvadvarṣe 'vare tvarvāgāmevaṃ svayamātmanā

अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

alpe nīcair mahatyuccaiḥ prāyobhūmny adrute śanaiḥ

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने

sanā nitye vahirvāhye smātīte 'stamadarśane

अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

asti sattve ruṣoktāvūmuṃ praśne 'nunaye tvayi

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ

hūṃ tarke syāduṣā rātreravasāne namo natau

पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

punararthe 'ṅganindāyāṃ duṣṭhu suṣṭhu praśaṃsane

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके

sāyaṃ sāye prage prātaḥ prabhāte nikaṣāntike

परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

parutparāryaisamo 'bde pūrve pūrvatare yati

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात्

adyātrāhny atha pūrvehnītyādau pūrvottarā parāt

तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

tathādharānyānyataretarātpūrvedyurādayaḥ

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि

ubhayadyuścobhayedyuḥ pare tvahni paredyapi

ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

hyo gate 'nāgate 'hni śvaḥ paraśvaḥ śvaḥpare 'hani

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा

tadā tadānīṃ yugapadekadā sarvadā sadā

एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

etarhi sampratīdānīmadhunā sāmpratantathā