Chapter 367

चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः

caturvidhastu pralayo nityo yaḥ prāṇināṃ layaḥ

सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

sadā vināśo jātānāṃ brāhmo naimittiko layaḥ

चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः

caturyugasahasrānte prākṛtaḥ prākṛto layaḥ

लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि

laya ātyantiko jñānādātmanaḥ paramātmani

नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते

naimittikasya kalpānte vakṣye rūpaṃ layasya te

चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले

caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale

अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी

anāvṛṣṭiratīvogrā jāyate śatavārṣikī

ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः

tataḥ sattvakṣayaḥ syācca tato viṣṇurjagatpatiḥ

स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु

sthito jalāni pivati bhānoḥ saptasu raśmiṣu

भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं

bhūpātālasamudrāditoyaṃ nayati saṃkṣayaṃ

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः

tatastasyānubhāvena toyāhāropavṛṃhitāḥ

त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः

ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ

दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज

dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija

कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः

kūrmapṛṣṭhasamā bhūḥ syāttataḥ kālāgnirudrakaḥ

शेषाहिश्वाससम्पातात् पातालानि दहत्यधः

śeṣāhiśvāsasampātāt pātālāni dahatyadhaḥ

पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः

pātālebhyo bhuvaṃ viṣṇurbhuvaḥ svargaṃ dahatyataḥ

अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा

ambarīṣamivābhāti trailokyamakhilaṃ tathā

ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः

tatastāparītāstu lokadvayanivāsinaḥ

गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः

gācanti te maharlokaṃ maharlokājjanaṃ tataḥ

रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः

rudrarūpī jagaddagdhvā mukhaniśvāsato hareḥ

उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः

uttiṣṭanti tato medhā nānārūpāḥ savidyutaḥ

शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम्

śataṃ varṣāṇi varṣantaḥ śamayantyagnimutthitam

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत्

saptarṣisthānamākramya sthite 'mbhasi śataṃ marut

मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान्

mukhaniśvāsato viṣṇornāśaṃ nayati tānghanān

वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः

vāyuṃ pītvā hariḥ śeṣe śete caikārṇave prabhuḥ

ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर् जलगैर् मुनिभिस्तुतः

brahmarūpadharaḥ siddhair jalagair munibhistutaḥ

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ

आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः

ātmānaṃ vasidevākhyaṃ cintayanmadhusūdanaḥ

कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य् असौ

kalpaṃ śete prabuddho 'tha brahmarūpī sṛjaty asau

द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज

dviparārdhantato vyaktaṃ prakṛtau līyate dvija

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले

sthānāt sthānaṃ daśaguṇamekasmādguṇyate sthale

ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते

tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdhamabhidhīyate

परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः

parārdhaṃ dviguṇaṃ yattu prākṛtaḥ pralayaḥ smṛtaḥ

अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज

anāvṛṣṭyāgnisamparkāt kṛte saṃjvalane dvija

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये

mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye

कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे

kṛṣṇecchākārite tasmin samprāpte pratisañcare

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmirgandhādikaṃ guṇaṃ

आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

ātmagandhāttato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

रसात्मिकाश् च तिष्ठन्ति ह्य् आपस्तासां रसो गुणः

rasātmikāś ca tiṣṭhanti hy āpastāsāṃ raso guṇaḥ

पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश् च दीप्यते

pīyate jyotiṣā tāsu naṣṭāsvagniś ca dīpyate

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं

jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurgrasati bhāskaraṃ

नष्टे ज्योतिषि वायुश् चबली दोधूयते महान्

naṣṭe jyotiṣi vāyuś cabalī dodhūyate mahān

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate tataḥ

वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज

vāyau naṣṭe tu cākāśannīravaṃ tiṣṭhati dvija

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं

ākāśasyātha vai śabdaṃ bhūtādirgrasate ca khaṃ

अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्

abhimānātmakaṃ khañca bhūtādiṃ grasate mahān

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत्

bhūmiryāti layañcāpsu āpo jyotiṣi tadbrajet

वायौ वायुश् च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च

vāyau vāyuś ca khe khañca ahaṅkāre layaṃ sa ca

महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज

mahāttatve mahāntañca prakṛtirgrasate dvija

व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः

vyaktāvyaktā ca prakṛtirvyaktasyāvyaktake layaḥ

पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः

pumāne kākṣaraḥ śuddhaḥ so 'pyaṃśaḥ paramātmanaḥ

प्रकृतिः पुरुषश् चैतौ लीयेते परमात्मनि

prakṛtiḥ puruṣaś caitau līyete paramātmani

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ

सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे

sattāmātrātmake jñeye jñānātmanyātmahaḥ pare