Chapter 369

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ dhīḥ khuñca bhūtagaṃ

शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

śabdasparśarūparamagandhāḥ khādiṣu tadguṇāḥ

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा

pāyūpasthau karau pādau vāgbhavet karmakhuntathā

उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्

utsargānandakādānagativāgādi karma tat

पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च

pañcakarmendriyānyatra pañcabuddhīndriyāṇi ca

इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः

indriyārthāś ca pañcaiva mahābhūtā mano 'dhipāḥ

आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः

ātmāvyaktaś caturviṃśatattvāni puruṣaḥ paraḥ

संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे

saṃyuktaś ca viyuktaś ca yathā matsyodake ubhe

अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च

avyaktamāsritānīha rajaḥsattvatamāṃsi ca

आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं

āntaraḥ puruṣo jīvaḥ sa paraṃ brahma kāraṇaṃ

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं

sa yāti paramaṃ sthānaṃ yo vetti puruṣaṃ paraṃ

सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

saptāśayāḥ smṛtā dehe rudhirasyaika āśayaḥ

श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः

śleṣmaṇaścāmapittābhyāṃ pakvāśayastu pañcamaḥ

वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः

vāyumūtrāśayaḥ saptaḥ strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭamaḥ

पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ

pittātpakvāśayo 'gneḥ syādyonirvikaśitā dyutau

पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं

padmavadgarbhāśayaḥ syāttatra ghatte saraktakaṃ

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः

śukraṃ svaśukrataścāṅgaṃ kuntalānyatra kālataḥ

न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने

nyastaṃ śukramato yonau neti garbhāśayaṃ mune

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता

ṛtāvapi ca yoniścedvātapittakaphāvṛtā

भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

bhavettadā vikāśitvaṃ naiva tasyāṃ prajāyate

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः

bukkātpukkasakaplīhakṛtakoṣṭhāṅgahṛdvraṇāḥ

तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

taṇḍakaś ca mahābhāga nibaddhānyāśaye mataḥ

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां

rasasya pacyamānasya sārādbhavati dehināṃ

प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः

plīhā yakṛcca dharmajña raktapheṇācca pukkasaḥ

रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः

raktaṃ pittañca bhavati tathā taṇḍakasaṃjñakaḥ

मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः

medoraktaprasārācca vukkāyāḥ sambhavaḥ smṛtaḥ

रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां

raktamāṃsaprasārācca bhavantyantrāṇi dehināṃ

सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्

sārdhatrivyāmasaṃkhyāni tāni nṝṇāṃ vinirdiśet

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः

trivyāmāni tathā strīṇāṃ prāhurvedavido janaḥ

रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः

raktavāyusamāyogāt kāmeyasyodbhavaḥ smṛtaḥ

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं

kaphaprasārādbhavati hṛdayaṃ padmasannibhaṃ

अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

adhomukhaṃ tacchūṣiraṃ yatra jīvo vyavasthitaḥ

चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः

caitanyānugatā bhāvaḥsarve tatra vyavasthitāḥ

तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्

tasya vāme tathā plīhā dakṣiṇe ca tathā yakṛt

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं

dakṣiṇe ca tathā kloma padmasyaivaṃ prakīrtitaṃ

श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च

śrotāṃsi yāni dehe 'smin kapharaktavahāni ca

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः

teṣāṃ bhūtānumānācca bhavatīndriyasambhavaḥ

नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं

netrayormaṇḍalaṃ śuklaṃ kaphādbhavati paitṛkaṃ

कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं

kṛṣṇañca maṇḍalaṃ vātāttathā mavati mātṛkaṃ

पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं

pittāttvaṅmaṇḍalaṃ jñeyaṃ mātāpitṛsamudbhavaṃ

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ

māṃsāsṛkkaphajā jihvā medo 'sṛkkaphamāṃsajau

वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

vṛṣāṇau daśa prāṇasya jñeyānyāyatanāni tu

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं

mūrdhā hṛnnābhikaṇṭhāś ca jihvā śukrañca śoṇitaṃ

गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः

gudaṃ vastiś ca gulphañca kaṇḍurāḥ śoḍaśeritāḥ

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले

dve kare dve ca caraṇe catasraḥ pṛṣṭhato gale

देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

dehe pādādiśīrṣānte jālāni caiva ṣoḍaśa

मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक्

māṃsasnāyuśirāsthinyaḥ catvāraś ca pṛthak pṛthak

मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं

maṇibandhanagulpheṣu nibaddhāni parasparaṃ

षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक्

ṣaṭkūrcāni smṛtānīha hastayoḥ pādayoḥ pṛthak

ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः

grīvāyāñca tathā meḍhre kathitāni manīṣibhiḥ

पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः

pṛṣṭhavaṃśasyopagatāś catasro māṃsarajjavaḥ

नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

navatyaś ca tathā peśyastāsāṃ bandhanakārikāḥ

सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः

sīraṇyaś ca tathā sapta pañca mūrdhānamāśritāḥ

एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं

ekaikā meḍhrajihvāstā asthi ṣaṣṭiśatatrayaṃ

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः

sūkṣmaiḥ saha catuḥṣaṣṭhirdaśanā viṃśatirnakhāḥ

पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं

pāṇipādaśalākāś ca tāsāṃ sthānacatuṣṭayaṃ

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं

ṣaṣṭyaṅgulīnāṃ dve pārṣṇyorgulpheṣu ca catuṣṭayaṃ

चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

catvāryaratnyorasthīni jaṅghayostadvadeva tu

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं

dve dve jānukapoloruphalakāṃśasamudbhavaṃ

अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्

akṣasthānāṃśakaśroṇiphalake caivamādiśet

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च

bhagāstokaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśacca pañca ca

ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः

grīvāyāñca tathāsthīni jatrukañca tathā hamuḥ

तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः

tanmūlaṃ dvelalāṭākṣigaṇḍanāsāṅghyravasthitāḥ

पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः

parśukāstālukaiḥ sārdhamarvudaiś ca dvisaptatiḥ

द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा

dveśaṅkhake kapālāni catvāryeva śiras tathā

उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश

uraḥ saptadaśāsthīni sandhīnāṃ dve śate daśa

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता

aṣṭaṣaṣṭistu śākhāsu ṣaṣṭiś caikavivarjitā

अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च

antarā vai tryaśītiś ca snāyor navaśatāni ca

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः

triṃśādhike dve śate tu antarādhau tu saptatiḥ

ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

ūrdhvagāḥ ṣaṭśatānyeva śākhāstu kathitāni tu

पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः

pañcapeśīśatānyeva catvāriṃśattathordhvagāḥ

चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका

catuḥśatantu śākhāsu antarādhau ca ṣaṣṭikā

स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा

strīṇām caikādhikā vai syādviṃśatiś caturuttarā

स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये

stanayordaśa yonau ca trayodaśa tathāśaye

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां

garbhasya ca catasraḥ syuḥ śirāṇāñca śarīriṇāṃ

त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु

triṃśacchatasahasrāṇi tathānyāni navaiva tu

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः

ṣaṭpañcāśatsahasrāṇi rasandehe vahanti tāḥ

केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्

kedāra iva kulyāś ca kledalepādikañca yat

द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने

dvāsaptatis tathā koṭyo vyomnāmiha mahāmune

मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज

majjāyā medasaś caiva vasāyāś ca tathā dvija

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा

mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtas tathā

रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः

raktasya sarasasyātra kramaśo 'ñjalayo matāḥ

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः

ardhārdhābhyadhikāḥ sarvāḥ pūrvapūrvāñjalermatāḥ

अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः

ardhāñjaliś ca śukrasya tadardhañca tataujasaḥ

रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः

rajasastu tathā strīṇāñcatasraḥ kathitā budhaiḥ

शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्

śarīraṃ maladoṣādi piṇḍaṃ jñātvātmani tyajet