Chapter 375

यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं

yadātmamātraṃ nirbhāsaṃ stimitodadhivat sthitaṃ

चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते

caitanyarūpavaddhyānaṃ tat samādhirihocyate

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः

dhyāyanmanaḥ sanniveśya yastiṣṭhedacalasthiraḥ

निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः

nirvātānalavadyogī samādhisthaḥ prakīrtitaḥ

न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति

na śṛṇoti na cāghrāti na paśyati na vamyati

न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः

na ca sparśaṃ vijānāti na saṅkalpayate manaḥ

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत्

na cābhimanyate kiñcinna ca budhyati kāṣṭhavat

एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते

evamīśvarasaṃlīnaḥ samādhisthaḥ sa gīyate

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता

yathā dīpo nivātasyo neṅgate sopamā smṛtā

ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः

dhyāyato viṣṇumātmānaṃ samādhistasya yoginaḥ

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः

upasargāḥ pravartante divyāḥ siddhiprasūcakāḥ

पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः

pātitaḥ śrāvaṇo dhāturdaśanasvāṅgavedanāḥ

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं

prārthayanti ca taṃ devā bhogair divyaiś ca yoginaṃ

नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः

nṛpāś ca pṛthivīdānair dhanaiś ca sudhanādhipāḥ

वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते

vedādisarvaśāstrañca svayameva pravartate

अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते

abhīṣṭachandoviṣayaṃ kāvyañcāsya pravartate

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा

rasāyanāni divyāni divyāś cauṣadhayas tathā

समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति

samastāni ca śilpāni kalāḥ sarvāś ca vindati

सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः

surendrakanyā ity ādyā guṇāś ca pratibhādayaḥ

तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति

tṛṇavattāntyajed yastu tasya viṣṇuḥ prasīdati

अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च

aṇimādiguṇaiśvaryaḥ śiṣye jñānaṃ prakāśya ca

भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः

bhuktvā bhogān yathecchātastanuntyaktvālayāttataḥ

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे

tiṣṭhet svātmani vijñāna ānande brahmaṇīśvare

मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः

malino hi yathādarśa ātmajñānāya na kṣamaḥ

सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां

sarvāśrayannije dehe dehī vindati vedanāṃ

योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां

yogayuktastu sarveṣāṃ yogānnāpnoti vedanāṃ

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत्

ākāśamekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthag bhavet

तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्

tathātmaiko hy anekeṣu jalādhāreṣvivāṃśumān

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः

brahmakhānilatejāṃsi jalabhūkṣitidhātavaḥ

इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं

ime lokā eṣa cātmā tasmācca sacarācaraṃ

गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं

gṛddaṇdacakrasaṃyogāt kumbhakāro yathā ghaṭaṃ

करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः

karoti tṛṇamṛtkāṣṭhair gṛhaṃ vā gṛhakārakaḥ

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु

karaṇānyevamādāya tāsu tāsviha yoniṣu

मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च

mṛjatyātmānamātmaivaṃ sambhūya karaṇāni ca

कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते

karmaṇā doṣamohābhyāmicchayaiva sa badhyate

ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्

jñānādvimucyate jīvo dharmād yogī na rogabhāk

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः

vartyādhārasnehayogād yathā dīpasya saṃsthitiḥ

विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः

vikriyāpi ca dṛṣṭvaivamakāle prāṇasaṃkṣayaḥ

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि

anantā raśmayastasya dīpavad yaḥ sthito hṛdi

सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः

sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilāḥ pītalohitāḥ

ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं

ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalaṃ

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं

brahmalokamatikramya tena yāti parāṅgatiṃ

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं

yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitaṃ

तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते

tena devanikāyāni dhāmāni pratipadyate

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः

ye naikarūpāścādhastādraśmayo 'sya mṛduprabhāḥ

इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः

iha karmopabhogāya taiś ca sañcarate hi saḥ

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च

buddhīndriyāṇi sarvāṇi manaḥ karmendriyāṇi ca

अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि

ahaṅkāraś ca buddhiś ca pṛthivyādīni caiva hi

अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते

avyakta ātmā kṣetrajñaḥ kṣetrastyāsya nigadyate

ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः

īśvaraḥ sarvabhūtasya sannasan sadasacca saḥ

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः

buddherutpattiravyaktā tato 'haṅkārasambhavaḥ

तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु

tasmāt khādīni jāyante ekottaraguṇāni tu

शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः

śabdaḥ sparśaś ca rūpañca raso gandhaś ca tadguṇāḥ

यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते

yo yasminnāśritaś caiṣāṃ sa tasminneva līyate

सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः

sattvaṃ rajastamaś caiva guṇāstasyaiva kīrtitāḥ

रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः

rajastamobhyāmāviṣṭaś cakravadbhrābhyate hi saḥ

अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः

anādirādimān yaś ca sa eva puruṣaḥ paraḥ

लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः

liṅgendriyair upagrāhyāḥ sa vikāra udāhṛtaḥ

यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा

yato devāḥ purāṇāni vidyopaniṣadas tathā

श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्

ślokāḥ sūtrāṇi bhāṣyāṇi yaccānyadmāṅbhayaṃ bhavet

पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं

pitṛyānopavīthyāś ca yadagastyasya cāntaraṃ

तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति

tenāgnihotriṇo yānti prajākāmā divaṃ prati

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः

ye ca dānaparāḥ samyagaṣṭābhiś ca guṇair yutāḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः

aṣṭāśītisahasrāṇi munayo gṛhamedhinaḥ

पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः

punarāvartane vījabhūtā dharmapravartakāḥ

सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः

saptarṣināgvīthyāś ca devalokaṃ samāśritāḥ

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः

tāvanta eva munayaḥ sarvārambhavivarjitāḥ

तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया

tapasā brahmacaryeṇa saṅgatyāgena medhayā

यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं

yatra yatrāvatiṣṭhante yāvadāhūtasaṃplavaṃ

वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः

vedānuvacanaṃ yajñā brahmacaryaṃ tapo damaḥ

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः

śraddhopavāsaḥ satyatvamātmano jñānahetavaḥ

स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु

sa tvāśramair nididhyāsyaḥ samastair evameva tu

द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः

draṣṭavyastvatha mantavyaḥ śrotavyaś ca dvijātibhiḥ

य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः

ya evamenaṃ vindanti ye cāraṇyakamāśritāḥ

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः

upāsate dvijāḥ satyaṃ śraddhayā parayā yutāḥ

क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं

kramātte sambhavantyarcirahaḥ śuklaṃ tathottaraṃ

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं

ayanandevalokañca savitāraṃ savidyutaṃ

ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्

tatastān puruṣo 'bhyetya mānaso brahmalaukikān

करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते

karoti punarāvṛttisteṣāmiha na vidyate

यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः

yajñena tapasā dānair ye hi svargajito janāḥ

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च

dhūmaṃ niśāṃ kṛṣṇapakṣaṃ dakṣiṇāyanameva ca

पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं

pitṛlokaṃ candramasaṃ nabho vāyuṃ jalaṃ mahīṃ

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च

kramātte sambhavantīha punareva vrajanti ca

एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः

etadyo na vijānāti mārgadvitayamātmanaḥ

दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः

dandaśūkaḥ pataṅgo vā bhavedkīṭo 'thavā kṛmiḥ

हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्

hṛdaye dīpavadbrahma dhyānājjivo mṛto bhavet

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः

nyāyāgatadhanastattvajñānaniṣṭho 'tithipriyaḥ

श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते

śrāddhakṛtsatyavādī ca gṛhastho 'pi vimucyate