Chapter 378

यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं

yajñaiś ca devānāpnoti vairājaṃ tapasā padaṃ

ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं

brahmaṇaḥ karmasannyāsādvairāgyāt prakṛtau layaṃ

ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः

jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥsmṛtāḥ

प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता

prītitāpaviṣādādervinivṛttirviraktatā

सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह

sannyāsaḥ karmaṇāntyāgaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha

अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते

avyaktādau viśeṣānte vikāro 'sminnivartate

चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते

cetanācetanānyatvajñānena jñānamucyate

परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः

paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ

विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते

viṣṇunāmnā ca deveṣu vedānteṣu ca gīyate

यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ

yajñeśvaro yajñapumān pravṛttair ijyate hy asau

निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते

nivṛttair jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cekṣyate

ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः

hrasvadīrghaplutādyantu vacastatpuruṣottamaḥ

तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने

tatprāptiheturjñānañca karma coktaṃ mahāmune

आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते

āgamoktaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ tathocyate

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्

dve brahmaṇī veditavye brahmaśabdaparañca yat

वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम्

vedādividyā hy aparamakṣaraṃ brahmasatparam

तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः

tadetadbhagavadvācyamupacāre 'rcane 'nyataḥ

सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः

sambharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ

नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने

netā gamayitā sraṣṭā gakāro 'yaṃ mahamune

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ

ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना

jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇāṃ bhaga itīṅganā

वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः

vasanti viṣṇau bhutāni sa ca dhātustridhātmakaḥ

एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः

evaṃ harau hi bhagavān śabdo 'nyatropacārataḥ

उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं

utpattiṃ pralayaś caiva bhūtānāmagatiṃ gatiṃ

वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति

vetti vidyāmavidyāñca sa vācyo bhagavāniti

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः

jñānaśaktiḥ paraiśvaryaṃ vīryaṃ tejāṃsyaśeṣataḥ

भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा

khāṇḍikyajanakāyāha yogaṃ keśidhvajaḥ purā

अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः

anātmanyātmabuddhiryā ātmasvamiti yā matiḥ

अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम्

avidyābhavambhūtirvījametaddvidhā sthiram

पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamāśritaḥ

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं

ahametaditītyuccaiḥ kurute kumatirmatiṃ

इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च

itthañca putrapautreṣu taddehotpātiteṣu ca

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे

karoti paṇḍitaḥ sāmyamanātmani kalevare

सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः

sarvadehopakārāya kurute karma mānavaḥ

देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं

dehaścānyo yadā puṃsastadā bandhāya tatparaṃ

निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः

nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo 'malaḥ

दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः

duḥkhajñānamayo 'dharmaḥ prakṛteḥ sa tu nātmanaḥ

जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि

jalasya nāgninā saṅgaḥ sthālīsaṅgāttathāpi hi

शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने

śabdāste kādikā dharmāstat kṛtā vai mahāmune

तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः

tathātmā prakṛtau saṅgādahaṃmānādibhūṣitaḥ

भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः

bhajate prākṛtāndharmān anyastebhyo hi so 'vyayaḥ

वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये

vandhāya viṣayāsaṅgaṃ mano nirviṣayaṃ dhiye

विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत्

viṣayāttatsamākṛṣya brahmabhūtaṃ hariṃ smaret

आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने

ātmabhāvaṃ nayatyenaṃ tadbrahmadhyāyinaṃ mune

विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा

vicārya svātmanaḥ śaktyā lauhamākarṣako yathā

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ

तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते

tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate

विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति

viniṣpandaḥ samādhisthaḥ paraṃ brahmādhigacchati

यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः

yamaiḥ sanniyamaiḥ sthityā pratyāhṛtyā marujjayaiḥ

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ

वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये

vaśīkṛtaistataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye

आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा

āśrayaścetaso brahma mūrtañcāmūrtakaṃ dvidhā

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः

sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ

कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः

karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāntakāḥ

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा

hiraṇyagarbhādiṣu ca jñānakarmātmikā dvidhā

त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते

trividhā bhāvanā proktā viśvaṃ brahma upāsyate

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātramagocaraṃ

वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्

vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahma saṃjñitam

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं

tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpasyājamakṣaraṃ

अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्

aśakyaṃ prathamaṃ dhyātumato mūrtādi cintayet

सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना

sadbhāvabhāvamāpannastato 'sau paramātmanā

भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

bhavatyabhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet