Chapter 380

गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं

gītāsāraṃ pravakṣyāmi sarvagītottamottamaṃ

कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं

kṛṣṇo 'rjunāya yamāha purā vai bhuktimuktidaṃ

गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः

gatāsuragatāsurvā na śocyo dehavānajaḥ

आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्

ātmājaro 'maro 'bhedyastasmācchokādikaṃ tyajet

ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते

dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate

सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च

saṅgāt kāmastataḥ krodhaḥ krodhātsammoha eva ca

अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति

ammohāt smṛtivibhraṃśo buddhināśāt praṇaśyati

दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्

duḥsaṅgahāniḥ satsaṅgānmokṣakābhī ca kāmanut

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते

kāmatyāgādātmaniṣṭhaḥ sthiraprajñastadocyate

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते

ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः

naiva tasya kṛte nārtho nākṛte neha kaś canaḥ

तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः

tattvavittu mahāvaho guṇakarmavibhāgayoḥ

गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते

guṇā guneṣu vartante iti matvā na sajjate

सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति

sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyati

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन

jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute 'rjuna

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः

brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgantyaktvā karoti yaḥ

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा

lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः

īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ

शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate

न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति

na hi kalyāṇakṛt kaściddurgatiṃ tāta gacchati

देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया

devī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते

māmeva ye prapadyante māyāmetāntaranti te

आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ

ārto jijñāsurarthārtho jñānī ca bharatarṣabha

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः

caturvidhā bhajante māṃ jñānī caikatvamāsthitaḥ

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते

akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmamucyate

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः

bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ

अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं

adhibhūtaṃ kṣarobhāvaḥ puruṣaścādhidaivataṃ

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर

adhiyajñohamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara

अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः

antakāle smaranmāñca madbhāvaṃ yātyasaṃśayaḥ

यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात्

yaṃ yaṃ bhāvaṃ smarannante tyajeddehantamāpnuyāt

प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्

prāṇaṃ nyasya bhruvormadhye ante prāpnoti matparam

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा

omityekākṣaraṃ brahmavadan dehaṃ tyajantathā

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः

brahmādistambhaparyantāḥ sarve mama vibhūtayaḥ

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः

śrīmantaścorjitāḥ sarve mamāṃśāḥ prāṇinaḥsmṛtāḥ

अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते

ahameko viśvarūpa iti jñātvā vimucyate

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः

kṣetraṃ śarīraṃ yo vetti kṣetrajñaḥ sa prakortitaḥ

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम

kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च

mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca

इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः

indrayāṇi deśaikañca pañca cendriyagocarāḥ

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ

एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं

etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtaṃ

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः

ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanaṃ

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु

āsaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu

नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

nityañca samacittattvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī

विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं

adhyātmajñānaniṣṭhatvantattvajñānānudarśanaṃ

एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा

etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato 'nyathā

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते

jñeyaṃ yattat pravakṣyāmi yaṃ jñātvāmṛtamaśnute

अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते

anādi paramaṃ brahma sattvaṃ nāma taducyate

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम्

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च

asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca

वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च

vahirantaś ca bhūtānāmacarañcarameva ca

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्

sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthañcāntike 'pi yat

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्

avibhaktañca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam

भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

bhūtabhartṛ ca vijñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं

jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya dhiṣṭhitaṃ

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā

अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे

anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते

anye tvevamajānanto śrutvānyebhya upāsate

तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

tepi cāśu tarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च

sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca

प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च

pramādamohau tamaso bhavato jñānameva ca

गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते

guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate

मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः

mānāvamānamitrāritulyastyāgī sa nirguṇaḥ

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं

ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayaṃ

छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्

chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit

द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च

dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca

अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां

ahiṃsādiḥ kṣamā caiva daivīsampattito nṛṇāṃ

न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः

na śaucaṃ nāpi vācāro hy āsurīsampadoddhavaḥ

नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्

narakatvāt krodhalobhakāmastasmāttrayaṃ tyajet

यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम्

yajñastapas tathā dānaṃ sattvādyaistrividhaṃ smṛtam

आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं

āyuḥ sattvaṃ balārogyasukhāyānnantu sāttvikaṃ

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं

duḥkhaśokāmayāyānnaṃ tīkṣṇarūkṣantu rājasaṃ

अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं

amedhyocchiṣṭapūtyannaṃ tāmasaṃ nīrasādikaṃ

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः

yaṣṭavyo vidhinā yajño niṣkāmāya sa sāttvikaḥ

यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः

yajñaḥ phalāya dambhātmī rājasastāmasaḥ kratuḥ

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते

śraddhāmantrādividhyuktaṃ tapaḥ śārīramucyate

देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते

devādipūjāhiṃsādi vāṅmayaṃ tapa ucyate

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ svādhyāyasajjapaḥ

मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः

mānasaṃ cittasaṃśuddhersaunamātsavinigrahaḥ

सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं

sāttvikañca tapo 'kāmaṃ phalādyarthantu rājasaṃ

तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते

tāmasaṃ parapīḍāyai sāttvikaṃ dānamucyate

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं

deśādau caiva dātavyamupakārāya rājasaṃ

आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं

ādeśādāvavajñātaṃ tāmasaṃ dānamīritaṃ

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः

oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ

यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां

yajñadānādika karma buktimuktipradaṃ nṛṇāṃ

अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं

aniṣṭamiṣṭaṃ miśrañca trividhaṃ karmaṇaḥ phalaṃ

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्

bhavatyatyāgināṃ pretya na tu sannyāsināṃ kvacit

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात्

tāmasaḥ karmasaṃyogāt mohātkleśabhayādikāt

राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः

rājasaḥ sāttviko 'kāmāt pañcaite karmahetavaḥ

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम्

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇañca pṛthagvidham

त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं

trividhāś ca pṛthak ceṣṭā daivañcaivātra pañcamaṃ

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं

ekaṃ jñānaṃ sāttvikaṃ syāt pṛthag jñānantu rājasaṃ

अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं

atattvārthantāmasaṃ syāt karmākāmāya sāttvikaṃ

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं

kāmāya rājasaṃ karma mohāt karma tu tāmasaṃ

सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि

sīdhyasiddhyoḥ samaḥ kartā sāttviko rājaso 'tyapi

शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी

śaṭho 'lasastāmasaḥ syāt kāryādidhīś ca sāttvikī

कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी

kāryārthaṃ sā rājasī syādviparītā tu tāmasī

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी

manodhṛtiḥ sāttvikī syāt prītikāmeti rājasī

तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं

tāmasī tu praśokādau mukhaṃ sattvāttadantagaṃ

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं

sukhaṃ tadrājasañcāgre ante duḥkhantu tāmasaṃ

अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं

ataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidantataṃ

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति

svakarmaṇā tamabhyarcya viṣṇuṃ siddhiñca vindati

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा

karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः

brahmādistambhaparyantaṃ jagadviṣṇuñca vetti yaḥ

सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं

siddhimāpnoti bhagavadbhakto bhāgavato dhruvaṃ