Chapter 382

आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथतं मया

āgneyaṃ brahmarūpante purāṇaṃ kathataṃ mayā

सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत्

saprapañcaṃ niṣprapañcaṃ vidyādvayamayaṃ mahat

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः

ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vidyā viṣṇurjagajjaniḥ

छन्दः शिक्षा व्याकरणं निघण्टुज्योतिराख्यकाः

chandaḥ śikṣā vyākaraṇaṃ nighaṇṭujyotirākhyakāḥ

निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः

niruktadharmaśāstrādi mīmāṃsānyāyavistarāḥ

आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः

āyurvedapurāṇākhyā dhanurgandharvavistarāḥ

विद्या सैवार्थशास्त्राख्या देवान्तान्या हरिर्महान्

vidyā saivārthaśāstrākhyā devāntānyā harirmahān

इत्येषा चापरा विद्या परिविद्याक्षरं परं

ityeṣā cāparā vidyā parividyākṣaraṃ paraṃ

यस्य भावो ऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः

yasya bhāvo 'khilaṃ viṣṇustasya no bādhate kaliḥ

अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां

aniṣṭvā tu mahāyajñānakṛtvāpi pitṛsvadhāṃ

कृष्णमभ्यर्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत्

kṛṣṇamabhyarcayanbhaktyā nainaso bhājanaṃ bhavet

सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति

sarvakāraṇamatyantaṃ viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati

अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः

anyatantrādidoṣottho viṣayākṛṣṭamānasaḥ

कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते

kṛtvāpi pāpaṃ govindaṃ dhyāyanpāpaiḥ pramucyate

तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः स कथा यत्र केशवः

taddhyānaṃ yatra govindaḥ sa kathā yatra keśavaḥ

तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर् बहुभाषितैः

tat karma yattadarthīyaṃ kimanyair bahubhāṣitaiḥ

न तत् पिता तु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज

na tat pitā tu putrāya na śiṣyāya gururdvija

परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं

paramārthaṃ paraṃ brūyādyadetatte mayoditaṃ

संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु

saṃsāre bhramatā labhyaṃ putradāradhanaṃ vasu

सुहृदश् च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः

suhṛdaś ca tathaivānye nopadeśo dvijedṛśaḥ

किं पुत्रदारैर् मित्रैर् वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः

kiṃ putradārair mitrair vā kiṃ mitrakṣetravāndhavaiḥ

उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये

upadeśaḥ paro vandhurīdṛśo yo vimuktaye

द्विविधो भूतमार्गीयं दैव आसुर एव च

dvividho bhūtamārgīyaṃ daiva āsura eva ca

विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस् तथासुरः

viṣṇubhaktiparo daivo viparītas tathāsuraḥ

एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं

etat pavitramārogyaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanaṃ

सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद्यत्तवेरितं

sukhaprītikaraṃ nṝṇāṃ mokṣakṛdyattaveritaṃ

येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं

yeṣāṃ gṛheṣu likhitamāgneyaṃ hi purāṇakaṃ

पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः

pustakaṃ sthāsyati sadā tatra neśurupadravāḥ

किं तीर्थैर् गोप्रदानैर् वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः

kiṃ tīrthair gopradānair vā kiṃ yajñaiḥ kimupoṣitaiḥ

आग्नेयं ये हि शृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः

āgneyaṃ ye hi śṛṇvanti ahanyahani mānavāḥ

ये ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं

ye dadāti tilaprasthaṃ suvarṇasya ca māṣakaṃ

शृणोति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात्

śṛṇoti ślokamekañca āgneyasya tadāpnuyāt

अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते

adhyāyapaṭhanañcāsya gopradānād viśiṣyate

अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति

ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ śrotumicchoḥ praṇaśyati

कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे

kapilānāṃ śate datte yad bhavejjyeṣṭhapuṣkare

तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात्

tadāgneyaṃ purāṇaṃ hi paṭhitvā phalamāpnuyāt

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं

pravṛttañca nivṛttañca dharmaṃ vidyādvayātmakaṃ

आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि

āgneyasya purāṇasya śāstrasyāsya samaṃ na hi

पठन्नाग्नेयकं नित्यं शृण्वन् वापि पुराणकं

paṭhannāgneyakaṃ nityaṃ śṛṇvan vāpi purāṇakaṃ

भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते

bhakto vaśiṣṭha manujaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे

nopasargā na cānarthā na caurāribhayaṃ gṛhe

तस्मन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं

tasman syād yatra cāgneyapurāṇasya hi pustakaṃ

न गर्भहारिणीभीतिर्न च बालग्रहा गृहे

na garbhahāriṇībhītirna ca bālagrahā gṛhe

यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं

yatrāgneyaṃ purāṇaṃ syānna piśācādikaṃ bhayaṃ

शृण्वन्विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः

śṛṇvanvipro vedavit syāt kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ

ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश् च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति

ṛddhiṃ prāpnoti vaiśyaś ca śūdraścārogyamṛcchati

यः पठेत्शृणुयान्नित्यं समदृग्विष्णुमानसः

yaḥ paṭhetśṛṇuyānnityaṃ samadṛgviṣṇumānasaḥ

ब्रह्माग्नेयं पुराणं सत्तत्र नश्यन्त्युपद्रवाः

brahmāgneyaṃ purāṇaṃ sattatra naśyantyupadravāḥ

दिव्यान्तरीक्षभौमाद्या दुःस्वप्नाद्यभिचारकाः

divyāntarīkṣabhaumādyā duḥsvapnādyabhicārakāḥ

यच्चान्यद्दुरितं किञ्चित्तत्सर्वं हन्ति केशवः

yaccānyadduritaṃ kiñcittatsarvaṃ hanti keśavaḥ

पठतः शृण्वतः पुंसः पुस्तकं यजतो महत्

paṭhataḥ śṛṇvataḥ puṃsaḥ pustakaṃ yajato mahat

आग्नेयं श्रीपुराणं हि हेमन्ते यः शृणोति वै

āgneyaṃ śrīpurāṇaṃ hi hemante yaḥ śṛṇoti vai

प्रपूज्य गन्धपुष्पाध्यैर् अग्निष्टोमफलं लभेत्

prapūjya gandhapuṣpādhyair agniṣṭomaphalaṃ labhet

शिशिरे पुण्डरीकस्य वसन्ते चाश्वमेधजम्

śiśire puṇḍarīkasya vasante cāśvamedhajam

ग्रीष्मे तु वाजपेयस्य राजसूयस्य वर्षति

grīṣme tu vājapeyasya rājasūyasya varṣati

गोसहस्रस्य शरदि फलं तत्पठतो ह्य् ऋतौ

gosahasrasya śaradi phalaṃ tatpaṭhato hy ṛtau

आग्नेयं हि पुराणं यो भक्त्याग्रे पठेते हरेः

āgneyaṃ hi purāṇaṃ yo bhaktyāgre paṭhete hareḥ

सो ऽर्चयेच्च वसिष्ठेह ज्ञानयज्ञेन केशवम्

so 'rcayecca vasiṣṭheha jñānayajñena keśavam

यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तस्य वै जयः

yasyāgneyapurāṇasya pustakaṃ tasya vai jayaḥ

लिखितं पूजितं गेहे भुक्तिर्मुक्तिः करे ऽस्ति हि

likhitaṃ pūjitaṃ gehe bhuktirmuktiḥ kare 'sti hi

इति कालाग्निरूपेण गीतं मे हरिणा पुरा

iti kālāgnirūpeṇa gītaṃ me hariṇā purā

आग्नेयं हि पुराणं वै ब्रह्मविद्याद्वयास्पदम्

āgneyaṃ hi purāṇaṃ vai brahmavidyādvayāspadam

विद्याद्वयं वसिष्ठेदं भक्तेभ्यः कथयिष्यसि

vidyādvayaṃ vasiṣṭhedaṃ bhaktebhyaḥ kathayiṣyasi

व्यासाग्नेयपुराणं ते रूपं विद्याद्वयात्मकं

vyāsāgneyapurāṇaṃ te rūpaṃ vidyādvayātmakaṃ

कथितं ब्रह्मणो विष्णोरग्निना कथितं यथा

kathitaṃ brahmaṇo viṣṇoragninā kathitaṃ yathā

सार्धं देवैश् च मुनिभिर्मह्यं सर्वाथदर्शकं

sārdhaṃ devaiś ca munibhirmahyaṃ sarvāthadarśakaṃ

पुराणमग्निना गौतमाग्नेयं ब्रह्मसन्मितं

purāṇamagninā gautamāgneyaṃ brahmasanmitaṃ

यः पठेच्छृणुयाद्ध्यास लिखेद्वा लेखयेदपि

yaḥ paṭhecchṛṇuyāddhyāsa likhedvā lekhayedapi

श्रावयेत्पाठयेद्वापि पूजयेद्धारयेदपि

śrāvayetpāṭhayedvāpi pūjayeddhārayedapi

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्रकामो दिवं व्रजेत्

sarvapāpavinirmuktaḥ prāprakāmo divaṃ vrajet

लेखयित्वा पुराणं यो दद्याद्विप्रेभ्य उत्तमं

lekhayitvā purāṇaṃ yo dadyādviprebhya uttamaṃ

स ब्रह्मलोकमाप्नोति कुलानां शतमुद्धरेत्

sa brahmalokamāpnoti kulānāṃ śatamuddharet

एकं श्लोकं पठेद्यस्तु पापपङ्काद्विमुच्यते

ekaṃ ślokaṃ paṭhedyastu pāpapaṅkādvimucyate

तस्माद्व्यास सदा श्राव्यं शिष्येभ्यः सर्वदर्शनं

tasmādvyāsa sadā śrāvyaṃ śiṣyebhyaḥ sarvadarśanaṃ

शुकाद्यैर् मुनिभिः सर्धं श्रोतुकामैः पुराणकं

śukādyair munibhiḥ sardhaṃ śrotukāmaiḥ purāṇakaṃ

आग्नेयं पठितं ध्यातं शुभं स्याद् भुक्तिमुक्तिदं

āgneyaṃ paṭhitaṃ dhyātaṃ śubhaṃ syād bhuktimuktidaṃ

अग्नये तु नमस्तस्मै येन गीतं पुरानकं

agnaye tu namastasmai yena gītaṃ purānakaṃ

वसिष्ठेन पुरा गीतं सूतैतत्ते मयोदितं

vasiṣṭhena purā gītaṃ sūtaitatte mayoditaṃ

पराविद्यापराविद्यास्वरूपं परमं पदम्

parāvidyāparāvidyāsvarūpaṃ paramaṃ padam

आग्नेयं दुर्लभं रूपं प्राप्यते भाग्यसंयुतैः

āgneyaṃ durlabhaṃ rūpaṃ prāpyate bhāgyasaṃyutaiḥ

ध्यायन्तो ब्रह्म चाग्नेयं पुराणं हरिमागताः

dhyāyanto brahma cāgneyaṃ purāṇaṃ harimāgatāḥ

विद्यार्थिनस् तथा विद्यां राज्यं राज्यार्थिनो गताः

vidyārthinas tathā vidyāṃ rājyaṃ rājyārthino gatāḥ

अपुत्राः पुत्रिणः सन्ति नाश्रया आश्रयं गताः

aputrāḥ putriṇaḥ santi nāśrayā āśrayaṃ gatāḥ

सौभाग्यार्थी च सौभाग्यं मोक्षं मोक्षार्थिनो गताः

saubhāgyārthī ca saubhāgyaṃ mokṣaṃ mokṣārthino gatāḥ

लिखन्तो लेखयन्तश् च निष्पापश् च श्रियं गताः

likhanto lekhayantaś ca niṣpāpaś ca śriyaṃ gatāḥ

शुकपैलमुखैः सूत आग्नेयन्तु पुराणकं

śukapailamukhaiḥ sūta āgneyantu purāṇakaṃ

रूपं चिन्तय यातासि भुक्तिं मुक्तिं न संशयः

rūpaṃ cintaya yātāsi bhuktiṃ muktiṃ na saṃśayaḥ

श्रावय त्वञ्च शिष्येभ्यो भक्तेभ्यश् च पुराणकम्

śrāvaya tvañca śiṣyebhyo bhaktebhyaś ca purāṇakam

व्यास प्रसादादाग्नेयं पुराणं श्रुतमादरात्

vyāsa prasādādāgneyaṃ purāṇaṃ śrutamādarāt

आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः

āgneyaṃ brahmarūpaṃ hi munayaḥ śaunakādayaḥ

भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरं

bhavanto naimiṣāraṇye yajanto harimīśvaraṃ

तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम्

tiṣṭhantaḥ śraddhayā yuktāstasmādvaḥ samudīritam

अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितं

agninā proktamāgneyaṃ purāṇaṃ vedasammitaṃ

ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत्

brahmavidyādvayopetaṃ bhuktidaṃ muktidaṃ mahat

नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत्

nāsmātparataraḥ sāro nāsmātparataraḥ suhṛt

नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरो गतिः

nāsmātparataro grantho nāsmātparataro gatiḥ

नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः

nāsmātparataraṃ śāstraṃ nāsmātparatarā śrutiḥ

नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः

nāsmātparataraṃ jñānaṃ nāsmātparatarā smṛtiḥ

नास्मात्परो ह्य् आगमो ऽस्ति नास्माद्विद्या परास्ति हि

nāsmātparo hy āgamo 'sti nāsmādvidyā parāsti hi

नास्मात्परः स्यात्सिद्धन्तो नास्मात्परममङ्गलम्

nāsmātparaḥ syātsiddhanto nāsmātparamamaṅgalam

नास्मात्परो ऽस्ति वेदान्तः पुराणं परमन्त्विदं

nāsmātparo 'sti vedāntaḥ purāṇaṃ paramantvidaṃ

नास्मात्परतरं भूमौ विद्यते वस्तु दुर्लभम्

nāsmātparataraṃ bhūmau vidyate vastu durlabham

आग्नेये हि पुराणे ऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः

āgneye hi purāṇe 'smin sarvavidyāḥ pradarśitāḥ

सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणन्त्विह

sarve matsyāvatārādyā gītā rāmāyaṇantviha

हरिवंशो भारतञ्च नव सर्गाः प्रदर्शिताः

harivaṃśo bhāratañca nava sargāḥ pradarśitāḥ

आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया

āgamo vaiṣṇavo gītaḥ pūjādīkṣāpratiṣṭhayā

पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकं

pavitrārohaṇādīni pratimālakṣaṇādikaṃ

प्रासादलक्षणाद्यञ्च मन्त्रा वै भुक्तिमुक्तिदाः

prāsādalakṣaṇādyañca mantrā vai bhuktimuktidāḥ

शैवागमस्तदर्थश् च शाक्तेयः सौर एव च

śaivāgamastadarthaś ca śākteyaḥ saura eva ca

मण्डलानि च वास्तुश् च मन्ताणि विविधानि च

maṇḍalāni ca vāstuś ca mantāṇi vividhāni ca

प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलं

pratisargaścānugīto brahmāṇḍaparimaṇḍalaṃ

गीतो भुवनकोषश् च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः

gīto bhuvanakoṣaś ca dvīpavarṣādinimnagāḥ

गयागङ्गाप्रयागादि तीर्थमाहात्म्यमीरितं

gayāgaṅgāprayāgādi tīrthamāhātmyamīritaṃ

ज्योतिश् चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः

jyotiś cakraṃ jyotiṣādi gīto yuddhajayārṇavaḥ

मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च

manvantarādayo gītāḥ dharmā varṇādikasya ca

अशौचं द्रव्यशुद्धिश् च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितं

aśaucaṃ dravyaśuddhiś ca prāyaścittaṃ pradarśitaṃ

राजधर्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च

rājadharmā dānadharmā vratāni vividhāni ca

व्यवहाराः शान्तयश् च ऋग्वेदादिविधानकं

vyavahārāḥ śāntayaś ca ṛgvedādividhānakaṃ

सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश् च वैद्यकं

sūryavaṃśaḥ somavaṃśo dhanurvedaś ca vaidyakaṃ

गान्धर्ववेदो ऽर्थशास्त्रं मीमांसा न्यायविस्तरः

gāndharvavedo 'rthaśāstraṃ mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

पुराणसंख्यामाहत्म्यं छन्दो व्यकरणं स्मृतं

purāṇasaṃkhyāmāhatmyaṃ chando vyakaraṇaṃ smṛtaṃ

अलङ्कारो विघण्डुश् च शिक्षाकल्प इहोदितः स्मृतः

alaṅkāro vighaṇḍuś ca śikṣākalpa ihoditaḥ smṛtaḥ

नैमित्तिकः प्राकृतिको लय आत्यन्तिकः

naimittikaḥ prākṛtiko laya ātyantikaḥ

वेदान्तं ब्रह्मविज्ञानं योगो ह्य् अष्टाङ्ग ईरितः

vedāntaṃ brahmavijñānaṃ yogo hy aṣṭāṅga īritaḥ

स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं विद्या ह्य् अष्टादश स्मृताः

stotraṃ purāṇamāhātmyaṃ vidyā hy aṣṭādaśa smṛtāḥ

ऋग्वेदाद्याः परा ह्य् अत्र पराविद्याक्षरं परं

ṛgvedādyāḥ parā hy atra parāvidyākṣaraṃ paraṃ

सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितं

saprapañcaṃ niṣprapañcaṃ brahmaṇo rūpamīritaṃ

इदं पञ्चदशसोहस्रं शतकोटिप्रविस्तरं

idaṃ pañcadaśasohasraṃ śatakoṭipravistaraṃ

देवलोके दैवतैश् च पुराणं पठ्यते सदा

devaloke daivataiś ca purāṇaṃ paṭhyate sadā

लोकानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना

lokānāṃ hitakāmena saṃkṣipyodgītamagninā

सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वं मुनयः शौनकादयः

sarvaṃ brahmeti jānīdhvaṃ munayaḥ śaunakādayaḥ

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि यः पठेत्पाठयेदपि

śṛṇuyācchrāvayedvāpi yaḥ paṭhetpāṭhayedapi

लिखेल्लेखापयेद्वापि युजयेत्कीर्तयेदपि

likhellekhāpayedvāpi yujayetkīrtayedapi

पुराणपाठकञ्चैव पूजयेत् प्रयतो नृपः

purāṇapāṭhakañcaiva pūjayet prayato nṛpaḥ

गोभूहिरण्यदानाद्यैर् वस्त्रालङ्कारतर्पणैः

gobhūhiraṇyadānādyair vastrālaṅkāratarpaṇaiḥ

तं संपूज्य लभेच्चैव पुराणश्रवणात् फलं

taṃ saṃpūjya labheccaiva purāṇaśravaṇāt phalaṃ

पुराणान्ते च वै कुर्यादवश्यं द्विजभोजनं

purāṇānte ca vai kuryādavaśyaṃ dvijabhojanaṃ

निर्मलः प्राप्तसर्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्

nirmalaḥ prāptasarvārthaḥ sakulaḥ svargamāpnuyāt

शरयन्त्रं पुस्तकाय सूत्रं वै पत्रसञ्चयं

śarayantraṃ pustakāya sūtraṃ vai patrasañcayaṃ

पट्टिकाबन्धवस्त्रादि दद्याद् यः स्वर्गमाप्नुयात्

paṭṭikābandhavastrādi dadyād yaḥ svargamāpnuyāt

यो दद्याद्ब्रह्मलोकी स्यात् पुस्तकं यस्य वै गृहे

yo dadyādbrahmalokī syāt pustakaṃ yasya vai gṛhe

तस्योत्पातभयं नास्ति भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात्

tasyotpātabhayaṃ nāsti bhuktimuktimavāpnuyāt

यूयं समरत चाग्नेयं पुराणं रूपमैश्वरं

yūyaṃ samarata cāgneyaṃ purāṇaṃ rūpamaiśvaraṃ

सूतो गतः पुजितस्तैः शौनकाद्या हरिं यायः

sūto gataḥ pujitastaiḥ śaunakādyā hariṃ yāyaḥ