Chapter 41

पादप्रतिष्ठां वक्षामि शिलाविन्यासलक्षणं

pādapratiṣṭhāṃ vakṣāmi śilāvinyāsalakṣaṇaṃ

अग्रतो मण्डपः कार्यः कुण्डलानान्तु चतुष्टयं

agrato maṇḍapaḥ kāryaḥ kuṇḍalānāntu catuṣṭayaṃ

कुम्भन्यासेष्टकान्यासो द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं

kumbhanyāseṣṭakānyāso dvārastambhocchrayaṃ śubhaṃ

पादोनं पूरयेत् खातं तत्र वास्तुं यजेत् समे

pādonaṃ pūrayet khātaṃ tatra vāstuṃ yajet same

इष्टकाश् च सुपक्वाः स्युर्द्वादशाङ्गुलसम्मिताः

iṣṭakāś ca supakvāḥ syurdvādaśāṅgulasammitāḥ

सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन समन्विताः

savistāratribhāgena vaipulyena samanvitāḥ

करप्रमाणा श्रेष्ठा स्याच्छिलाप्यथ शिलामये

karapramāṇā śreṣṭhā syācchilāpyatha śilāmaye

नव कुम्भांस्ताम्रमयान् स्थापयेदिष्टकाघटान्

nava kumbhāṃstāmramayān sthāpayediṣṭakāghaṭān

अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च

adbhiḥ pañcakaṣāyeṇa sarvauṣadhijalena ca

गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः

gandhatoyena ca tathā kumbhaistoyasupūritaiḥ

हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः

hiraṇyavrīhisaṃyuktair gandhacandanacarcitaiḥ

आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ śanno devīti cāpyatha

तरत् समन्दीरिति च पावमानीभिरेव च

tarat samandīriti ca pāvamānībhireva ca

उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च

uduttamaṃ varuṇamiti kathānaś ca tathaiva ca

वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि

varuṇasyeti mantreṇa haṃsaḥ śuciṣadityapi

श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः

śrīsūktena tathā śilāḥ saṃsthāpya saṃghaṭāḥ

शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत्

śayyāyāṃ maṇḍape prācyāṃ maṇḍale harimarcayet

जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः

juhuyājjanayitvāgniṃ samidho dvādaśīstataḥ

आघारावाज्यभागौ तु प्रणवेनैव कारयेत्

āghārāvājyabhāgau tu praṇavenaiva kārayet

अष्टाहुतीस् तथाष्टान्तैर् आज्यं व्याहृतिभिः क्रमात्

aṣṭāhutīs tathāṣṭāntair ājyaṃ vyāhṛtibhiḥ kramāt

लोकेशानामग्नये वै सोमायावग्रहेषु च

lokeśānāmagnaye vai somāyāvagraheṣu ca

पुरुषोत्तमायेति च व्याहृतीर्जुहुयात्ततः

puruṣottamāyeti ca vyāhṛtīrjuhuyāttataḥ

प्रायश्चित्तं ततः पूर्णां मूर्तिमांसघृतांस्तिलान्

prāyaścittaṃ tataḥ pūrṇāṃ mūrtimāṃsaghṛtāṃstilān

वेदाद्यैर् द्वादशान्तेन कुम्भेषु च पृथक् पृथक्

vedādyair dvādaśāntena kumbheṣu ca pṛthak pṛthak

प्राङ्मुखस्तु गुरुः कुर्यादष्टदिक्षु विलिप्य च

prāṅmukhastu guruḥ kuryādaṣṭadikṣu vilipya ca

मध्ये चैकां शिलां कुम्भं न्यसेदेतान् सुरान् क्रमात्

madhye caikāṃ śilāṃ kumbhaṃ nyasedetān surān kramāt

पद्मं चैव महापद्मं मकरं कच्छपं तथा

padmaṃ caiva mahāpadmaṃ makaraṃ kacchapaṃ tathā

कुमुदञ्च तथा नन्दं पद्मं शङ्खञ्च पद्मिनीं

kumudañca tathā nandaṃ padmaṃ śaṅkhañca padminīṃ

कुम्भान्न चालयेत्तेषु इष्टकानान्तु देवताः

kumbhānna cālayetteṣu iṣṭakānāntu devatāḥ

ईशानान्ताश् च पूर्वादाविष्टकां प्रथमं न्यसेत्

īśānāntāś ca pūrvādāviṣṭakāṃ prathamaṃ nyaset

शक्तयो विमलाद्यास्तु इष्टकानान्तु देवताः

śaktayo vimalādyāstu iṣṭakānāntu devatāḥ

न्यसनीया यथा योगं मध्ये न्यस्या त्वनुग्रहा

nyasanīyā yathā yogaṃ madhye nyasyā tvanugrahā

अव्यङ्गे चाक्षत पूर्णं मुनेरङ्गिरसः सुते

avyaṅge cākṣata pūrṇaṃ muneraṅgirasaḥ sute

इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

iṣṭake tvaṃ prayaccheṣṭaṃ pratiṣṭhāṃ kārayāmyahaṃ

मन्त्रेणानेन विन्यस्य इष्टका देशक्रमोत्तमः

mantreṇānena vinyasya iṣṭakā deśakramottamaḥ

गर्भाधानं ततः कुर्यान्मध्यस्थाने समाहितः

garbhādhānaṃ tataḥ kuryānmadhyasthāne samāhitaḥ

कुम्भोपरिष्ठादेवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवतां

kumbhopariṣṭhādeveśaṃ padminīṃ nyasya devatāṃ

मृत्तिकाश् चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च

mṛttikāś caiva puṣpāṇi dhātavo ratnameva ca

लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने

lauhāni dikpaterastraṃ yajedvai garbhabhājane

द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये

dvādaśāṅgulavistāre caturaṅgulakocchraye

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत्

padmākāre tāmramaye bhājane pṛthivīṃ yajet

एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते

ekānte sarvabhūteśe parvatāsanamaṇḍite

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय

samudraparivāre tvaṃ devi garbhaṃ samāśraya

नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

nande nandaya vāsiṣṭhe vasubhiḥ prajayā saha

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे

jaye bhārgavadāyāde prajānāṃ vijayāvahe

पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां

pūrṇeṅgirasadāyāde pūrṇakāmaṃ kuruṣva māṃ

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम

bhadre kāśyapadāyāde kuru bhadrāṃ matiṃ mama

सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते

sarvavījasamāyukte sarvaratnauṣadhīvṛte

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह

jaye surucire nande vāsiṣṭhe ramyatāmiha

प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि

prajāpatisute devi caturasre mahīyasi

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां

subhage suprabhe bhadre gṛhe kāśyapi ramyatāṃ

पूजिते परमाश् चर्ये गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

pūjite paramāś carye gandhamālyair alaṅkṛte

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यतां

bhavabhūtikarī devi gṛhe bhārgavi ramyatāṃ

देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

deśasvāmipurasvāmigṛhasvāmiparigrahe

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव

manuṣyādikatuṣṭyarthaṃ paśuvṛddhikarī bhava

एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्

evamuktvā tataḥ khātaṃ gomūtreṇa tu secayet

कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि

kṛtvā nidhāpayedgarbhaṃ garbhādhānaṃ bhavenniśi

गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनं

govastrādi pradadyācca guravenyeṣu bhojanaṃ

गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत्

garbhaṃ nyasyeṣṭakā nyasya tato garbhaṃ prapūrayet

पीठबन्धमतः कुर्यान्मितप्रासादमानतः

pīṭhabandhamataḥ kuryānmitaprāsādamānataḥ

पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्धविस्तरात्

pīṭhottamañcocchrayeṇa prāsādasyārdhavistarāt

पदहीनं मध्यमं स्यात् कनिष्ठं चोत्तमार्धतः

padahīnaṃ madhyamaṃ syāt kaniṣṭhaṃ cottamārdhataḥ

पीठबन्धोपरिष्ठात्तु वास्तुयागं पुनर्यजेत्

pīṭhabandhopariṣṭhāttu vāstuyāgaṃ punaryajet

पादप्रतिष्ठाकारी तु निष्पापो दिवि मोदते

pādapratiṣṭhākārī tu niṣpāpo divi modate

देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत्

devāgāraṃ karomīti manasā yastu cintayet

तस्य कायगतं पापं तदह्ना हि प्रणश्यति

tasya kāyagataṃ pāpaṃ tadahnā hi praṇaśyati

कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु

kṛte tu kiṃ punastasya prāsāde vidhinaiva tu

अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयं

aṣṭeṣṭakasamāyuktaṃ yaḥ kuryāddevatālayaṃ

न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित्

na tasya phalasampattirvaktuṃ śakyeta kenacit

अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्

anenaivānumeyaṃ hi phalaṃ prāsādavistarāt

ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत्

grāmamadhye ca pūrve ca pratyagdvāraṃ prakalpayet

विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत्

vidiśāsu ca sarvāsu grāme pratyaṅmukho bhavet

दक्षिणे चोत्तरे चैव पश्चिमे प्राङ्मुखो भवेत्

dakṣiṇe cottare caiva paścime prāṅmukho bhavet