Chapter 44

वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं प्रवदामि ते

vāsudevādipratimālakṣaṇaṃ pravadāmi te

प्रासादस्योत्तरे पूर्वमुखीं वा चोत्तराननां

prāsādasyottare pūrvamukhīṃ vā cottarānanāṃ

संस्थाप्य पूज्य च बलिं दत्वाथो मध्यसूचकं

saṃsthāpya pūjya ca baliṃ datvātho madhyasūcakaṃ

शिलां शिल्पी तु नवधा विभज्य नवमे ऽंशके

śilāṃ śilpī tu navadhā vibhajya navame 'ṃśake

सूर्पभक्तैः शिलायां तु भागं स्वाङ्गुलमुच्यते

sūrpabhaktaiḥ śilāyāṃ tu bhāgaṃ svāṅgulamucyate

द्व्यङ्गुलं गोलकं नाम्ना कालनेत्रं तदुच्यते

dvyaṅgulaṃ golakaṃ nāmnā kālanetraṃ taducyate

भागमेकं त्रिधा भक्त्वा पार्ष्णिभागं प्रकल्पयेत्

bhāgamekaṃ tridhā bhaktvā pārṣṇibhāgaṃ prakalpayet

भागमेकं तथा जानौ ग्रीवायां भागमेव च

bhāgamekaṃ tathā jānau grīvāyāṃ bhāgameva ca

मुकुटं तालमात्रं स्यात्तालमात्रं तया मुखं

mukuṭaṃ tālamātraṃ syāttālamātraṃ tayā mukhaṃ

तालेनैकेन कण्ठन्तु तालेन हृदयं तथा

tālenaikena kaṇṭhantu tālena hṛdayaṃ tathā

नाभिमेढ्रान्तरन्तालं द्वितालावूरुकौ तथा

nābhimeḍhrāntarantālaṃ dvitālāvūrukau tathā

तालद्वयेन जङ्घा स्यात् सूत्राणि शृणु साम्प्रतं

tāladvayena jaṅghā syāt sūtrāṇi śṛṇu sāmprataṃ

कार्यं सूत्रद्वयं पादे जङ्घामध्ये तथापरं

kāryaṃ sūtradvayaṃ pāde jaṅghāmadhye tathāparaṃ

जानौ सूत्रद्वयं कार्यमूरूमध्ये तथापरं

jānau sūtradvayaṃ kāryamūrūmadhye tathāparaṃ

मेढ्रे तथापरं कार्यं कट्यां सूत्रन्तथापरं

meḍhre tathāparaṃ kāryaṃ kaṭyāṃ sūtrantathāparaṃ

मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरन्तथा

mekhalābandhasiddhyarthaṃ nābhyāṃ caivāparantathā

हृदये च तथा कार्यं कण्ठे सूत्रद्वयं तथा

hṛdaye ca tathā kāryaṃ kaṇṭhe sūtradvayaṃ tathā

ललाते चापरं कार्यं मस्तके च तथापरं

lalāte cāparaṃ kāryaṃ mastake ca tathāparaṃ

मुकुटोपरि कर्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः

mukuṭopari kartavyaṃ sūtramekaṃ vicakṣaṇaiḥ

सूत्राण्यूर्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव

sūtrāṇyūrdhvaṃ pradeyāni saptaiva kamalodbhava

कक्षात्रिकान्तरेणैव घट् सूत्राणि प्रदापयेत्

kakṣātrikāntareṇaiva ghaṭ sūtrāṇi pradāpayet

मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्

madhyasūtraṃ tu santyajya sūtrāṇyeva nivedayet

ललाटं नासिकावक्त्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलं

lalāṭaṃ nāsikāvaktraṃ kartavyañcaturaṅgulaṃ

ग्रीवाकर्णौ तु कर्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ

grīvākarṇau tu kartavyau āyāmāccaturaṅgulau

द्व्यङ्गुले हनुके कार्ये विस्ताराच्चिबुकन्तथा

dvyaṅgule hanuke kārye vistārāccibukantathā

अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु विस्तारेण प्रकीर्तितम्

aṣṭāṅgulaṃ lalāṭantu vistāreṇa prakīrtitam

परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्तव्यावलकान्वितौ

pareṇa dvyaṅgulau śaṅkhau kartavyāvalakānvitau

चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः

caturaṅgulamākhyātamantaraṃ karṇanetrayoḥ

द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्धपञ्चमे

dvyaṅgulau pṛthukau karṇau karṇāpāṅgārdhapañcame

भ्रूसमेन तु सूत्रेण कर्णश्रोत्रं प्रकीर्तितम्

bhrūsamena tu sūtreṇa karṇaśrotraṃ prakīrtitam

विद्धं षडङ्गुलं कर्णमविद्धञ्चतुरङ्गुलम्

viddhaṃ ṣaḍaṅgulaṃ karṇamaviddhañcaturaṅgulam

चिवुकेन समं विद्धमविद्धं वा षडङ्गुलम्

civukena samaṃ viddhamaviddhaṃ vā ṣaḍaṅgulam

गन्धपात्रं तथावर्तं शष्कुलीं कल्पयेत्तथा

gandhapātraṃ tathāvartaṃ śaṣkulīṃ kalpayettathā

द्व्यङ्गुलेनाधरः कार्यस्तस्यार्धेनोत्तराधरः

dvyaṅgulenādharaḥ kāryastasyārdhenottarādharaḥ

अर्धाङ्गुलं तथा नेत्रं वक्त्रन्तु चतुरङ्गुलम्

ardhāṅgulaṃ tathā netraṃ vaktrantu caturaṅgulam

आयामेन तु वैपुल्यात् सार्धमङ्गुलमुच्यते

āyāmena tu vaipulyāt sārdhamaṅgulamucyate

अव्यात्तमेवं स्याद्वक्त्रं व्यात्तं त्र्यङ्गुलमिष्यते

avyāttamevaṃ syādvaktraṃ vyāttaṃ tryaṅgulamiṣyate

नासावंशसमुच्छ्रायं मूले त्वेकाङ्गुलं मतम्

nāsāvaṃśasamucchrāyaṃ mūle tvekāṅgulaṃ matam

उच्छ्राया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः

ucchrāyā dvyaṅgulaṃ cāgre karavīropamāḥ smṛtāḥ

अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः

antaraṃ cakṣuṣoḥ kāryaṃ caturaṅgulamānataḥ

द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः

dvyaṅgulaṃ cākṣikoṇaṃ ca dvyaṅgulaṃ cāntaraṃ tayoḥ

तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्तारा पञ्चमांशिका

tārā netratribhāgeṇa dṛktārā pañcamāṃśikā

त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्धाङ्गुला मता

tryaṅgulaṃ netravistāraṃ droṇī cārdhāṅgulā matā

तत्समाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते

tatsamāṇā bhruvorlekhā bhruvau caiva same mate

भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुराङ्गुलम्

bhrūmadhyaṃ dvyaṅgulaṃ kāryaṃ bhrūdairghyaṃ caturāṅgulam

षट्त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्

ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmammastakasya tu veṣṭanam

मूर्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत्

mūrtīnāṃ keśavādīnāṃ dvātriṃśadveṣṭanaṃ bhavet

पञ्चनेत्रा त्वधोग्रीवा विस्ताराद्वेष्टनं पुनः

pañcanetrā tvadhogrīvā vistārādveṣṭanaṃ punaḥ

त्रिगुणन्तु भवेदूर्ध्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः

triguṇantu bhavedūrdhvaṃ vistṛtāṣṭāṅgulaṃ punaḥ

ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्

grīvātriguṇamāyāmaṃ grīvāvakṣontaraṃ bhavet

स्कन्धावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ

skandhāvaṣṭāṅgulau kāryau trikalāvaṃśakau śubhau

सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रबाहू षोडशाङ्गुलौ

saptanetrau smṛtau bāhū prabāhū ṣoḍaśāṅgulau

त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रबाहू चापि तत्समौ

trikalau vistṛtau bāhū prabāhū cāpi tatsamau

बाहुदण्डोर्ध्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव

bāhudaṇḍordhvato jñeyaḥ pariṇāhaḥ kalā nava

सप्तदशाङ्गुलो मध्ये कूर्पारोर्धे च षोडश

saptadaśāṅgulo madhye kūrpārordhe ca ṣoḍaśa

कूर्पारस्य भवेन्नाहः त्रिगुणः कमलोद्भव

kūrpārasya bhavennāhaḥ triguṇaḥ kamalodbhava

नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते

nāhaḥ prabāhumadhye tu ṣoḍaśāṅgula ucyate

अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते

agrahaste parīṇāho dvādaśāṅgula ucyate

विस्तरेण करतलं कीर्तितं तु षडङ्गुलम्

vistareṇa karatalaṃ kīrtitaṃ tu ṣaḍaṅgulam

दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पज्चाङ्गुला मता

dairghyaṃ saptāṅgulaṃ kāryaṃ madhyā pajcāṅgulā matā

तर्जन्यनामिका चैव तस्मादर्धाङ्गुलं विना

tarjanyanāmikā caiva tasmādardhāṅgulaṃ vinā

कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलसम्मितौ

kaniṣṭhāṅguṣṭhakau kāryau caturaṅgulasammitau

द्विपर्वोङ्गुष्ठकः कार्यः शेषागुल्यस्त्रिपर्विकाः

dviparvoṅguṣṭhakaḥ kāryaḥ śeṣāgulyastriparvikāḥ

सर्वासां पर्वणोर्धेन नखमानं विधीयते

sarvāsāṃ parvaṇordhena nakhamānaṃ vidhīyate

वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्प्रमाणतः

vakṣaso yat pramāṇantu jaṭharaṃ tatpramāṇataḥ

अङ्गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः

aṅgulaikaṃ bhavennābhī vedhena ca pramāṇataḥ

ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः

tato meḍhrāntaraṃ kāryaṃ tālamātraṃ pramāṇataḥ

नाभिमध्ये प्रीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः

nābhimadhye prīṇāho dvicatvāriṃśadaṅgulaiḥ

अन्तरं स्तनयोः कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः

antaraṃ stanayoḥ kāryaṃ tālamātraṃ pramāṇataḥ

चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्

civukau yavamānau tu maṇḍalaṃ dvipadaṃ bhavet

चतुःषष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसःस्फुटम्

catuḥṣaṣṭyaṅgulaṃ kāryaṃ veṣṭanaṃ vakṣasaḥsphuṭam

चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्तितम्

caturmukhañca tadadhoveṣṭanaṃ parikīrtitam

परिणाहस् तथा कट्या चतुःपञ्चाशदङ्गुलैः

pariṇāhas tathā kaṭyā catuḥpañcāśadaṅgulaiḥ

विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशङ्गुलः

vistāraścorumūle tu procyate dvādaśaṅgulaḥ

तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात्

tasmādabhyadhikaṃ madhye tato nimnataraṃ kramāt

विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः

vistṛtāṣṭāṅgulaṃ jānutriguṇā pariṇāhataḥ

जङ्घामध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः

jaṅghāmadhye tu vistāraḥ saptāṅgula udāhṛtaḥ

त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्

triguṇā paridhiścāsya jaṅghāgraṃ pañcavistarāt

त्रिगुणा परिधिश्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ

triguṇā paridhiścāsya pādau tālapramāṇakau

आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च

āyāmādutthitau pādau caturaṅgulameva ca

गुल्फात् पूर्वं तु कर्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गुलम्

gulphāt pūrvaṃ tu kartavyaṃ pramāṇāccaturaṅgulam

त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः

trikalaṃ vistṛtau pādau tryaṅgulo guhyakaḥ smṛtaḥ

पञ्चाङ्गुलस्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी

pañcāṅgulastu nāhosya dīrghā tadvat pradeśinī

अष्टमाष्टांशतोन्यूनः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु

aṣṭamāṣṭāṃśatonyūnaḥ śeṣāṅgulyaḥ krameṇa tu

सपादाङ्गुलमुत्सेधमङ्गुष्टस्य प्रकीर्तितं

sapādāṅgulamutsedhamaṅguṣṭasya prakīrtitaṃ

यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा

yavonamaṅgulaṃ kāryamaṅguṣṭhasya nakhaṃ tathā

अर्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत्

ardhāṅgulaṃ tathānyāsāṃ kramān nyūnaṃ tu kārayet

अङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुलम्

aṅgulau vṛṣaṇau kāryau meḍhraṃ tu caturaṅgulam

परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलम्

pariṇāhotra koṣāgraṃ kartavyañcaturaṅgulam

षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्तितौ

ṣaḍaṅgulaparīṇāhau vṛṣaṇau parikīrtitau

प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम्

pratimā bhūṣaṇāḍhyā syādetaduddeśalakṣaṇam

अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्

anayaiva diśā kāryaṃ loke dṛṣṭvā tu lakṣaṇam

दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च

dakṣiṇe tu kare cakramadhastāt padmameva ca

वामे शङ्खं गदाधस्ताद्वासुदेवस्य लक्षणात्

vāme śaṅkhaṃ gadādhastādvāsudevasya lakṣaṇāt

श्रीपुष्टौ वापि कर्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते

śrīpuṣṭau vāpi kartavye padmavīṇākarānvite

ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा

ūrumātrocchitāyāme mālāvidyādharau tathā

प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा

prabhāmaṇḍalasaṃsthau tau prabhā hastyādibhūṣaṇā

पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्

padmābhaṃ pādapīṭhantu pratimāsvevamācaret