Chapter 59

हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते

hareḥ sānnidhyakaraṇamadhivāsanamucyate

सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं

sarvajñaṃ sarvagaṃ dhyātvā ātmānaṃ puruṣottamaṃ

ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं

oṃkāreṇa samāyojya cicchaktimabhimāninīṃ

निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ

niḥsāryātmaikatāṃ kṛtvā svasmin sarvagate vibhau

योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत्

yojayenmarutāṃ pṛthvīṃ vahnivījena dīpayet

संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्

saṃharedvāyunā cāgniṃ vāyumākāśato nayet

अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह

adhibhūtādidevaistu sādhyākhyair vibhavaiḥ saha

तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः

tanmātrapātrakān kṛtvā saṃharettat kramād budhaḥ

आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु

ākāśaṃ manasāhatya manohaṅkaraṇe kuru

अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

ahaṅkārañca mahati tañcāpyavyākṛte nayet

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः

avyākṛtaṃ jñānarūpe vāsudevaḥ sa īritaḥ

स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया

sa tāmavyākṛtiṃ māyāmabhyaṣṭa sisṛkṣayā

सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः

saṅkarṣaṇaṃ saṃ śabdātmā sparśākhyamasṛjat prabhuḥ

क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्

kṣobhya māyāṃ sa pradyumnaṃ tejorūpaṃ sa cāsṛjat

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं

aniruddhaṃ rasamātraṃ brahmāṇaṃ gandharūpakaṃ

अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह

aniruddhaḥ sa ca brahmā apa ādau sasarja ha

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत्

tasmin hiraṇmayañcāṇḍaṃ so 'sṛjat pañcabhūtavat

तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता

tasmin saṅkrāmite jīve śaktirātmopasaṃhṛtā

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते

prāṇo jīvena saṃyukto vṛttimāniti śabdyate

जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

jīvovyāhṛtisañjñastu prāṇeṣvādhyātmikaḥ smṛtaḥ

प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी

prāṇair yuktā tato buddhiḥ sañjātā cāṣṭamūrtikī

अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

ahaṅkārastato jajñe manastasmādajāyata

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः

arthāḥ prajajñire pañca saṅkalpādiyutāstataḥ

शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता

śabdaḥ sparśaś ca rūpañca raso gandha iti smṛtā

ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु

jñānaśaktiyutānyetair ārabdhānīndriyāṇi tu

त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

tvakśrotraghrāṇacakṣūṃṣi jihvābuddhīndriyāṇi tu

पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः

pādau pāyuḥs tathā pāṇī vāgupasthaś ca pañcamaḥ

कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु

karmendriyāṇi caitāni pañcabhūtānyataḥ śṛṇu

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā

स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

sthūlamebhiḥ śarīrantu sarvādhāraṃ prajāyate

एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः

eteṣāṃ vācakā mantrā nyāsāyocyanta uttamāḥ

जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्

jīvabhūtaṃ makārantu devasya vyāpakaṃ nyaset

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत्

prāṇatattvaṃ bhakārantu jīvopādhigataṃ nyaset

हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

hṛdayasthaṃ bakārantu buddhitattvaṃ nyased budhaḥ

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत्

phakāramapi tatraiva ahaṅkāramayaṃ nyaset

मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं

manastattvaṃ pakārantu nyasetsaṅkalpasambhavaṃ

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत्

śabdatanmātratattvantu nakāraṃ mastake nyaset

स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

sparśātmakaṃ dhakārantu vaktradeśe tu vinyaset

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत्

dakāraṃ rūpatattvantu hṛddeśe viniveśayet

थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

thakāraṃ vastideśe tu rasatanmātrakaṃ nyaset

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत्

takāraṃ gandhatanmātraṃ jaṅghayorviniveśayet

णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

ṇakāraṃ śrotrayor nyasya ḍhakāraṃ vinyasettvaci

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं

ḍakāraṃ netrayugme tu rasanāyāṃ ṭhakārakaṃ

टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

ṭakāraṃ nāsikāyāntu ñakāraṃ vāci vinyaset

झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः

jhakāraṃ karayor nyasya pāṇitattvaṃ vicakṣaṇaḥ

जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

jakāraṃ padayor nyasya chaṃ pāyau camupasthake

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके

vinyaset pṛthivītattvaṃ ṅakāraṃ pādayugmake

वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

vastau ghakāraṃ gaṃ tattvaṃ taijasaṃ hṛdi vinyaset

खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत्

khakāraṃ vāyutattvañca nāsikāyāṃ niveśayet

ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

kakāraṃ vinyasennityaṃ khatattvaṃ mastake budhaḥ

हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं

hṛtpuṇḍarīke vinyasya yakāraṃ sūryadaivataṃ

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः

dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayādabhiniḥsṛtāḥ

कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत्

kalāṣoḍaśasaṃyuktaṃ makāraṃ tatra vinyaset

तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं

tanmadhye cintayenmantrī vinduṃ vahnestu maṇḍalaṃ

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः

hakāraṃ vinyasettatra praṇavena surottamaḥ

ओं आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

oṃ āṃ parameṣṭhyātmane āṃ namaḥ puruṣātmane

ओं वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः

oṃ vāṃ manonivṛttyātmane nāñca viśvātmane namaḥ

ओं वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः

oṃ vaṃ namaḥ sarvātmane ity uktāḥ pañca śaktayaḥ

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता

sthāne tu prathamā yojyā dvitīyā āsane matā

तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि

tṛtīyā śayane tadvaccaturthī pānakarmaṇi

प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः

pratyarcāyāṃ pañcamī syātpañcopaniṣadaḥ smṛtāḥ

हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं

hūṅkāraṃ vinyasenmadhye dhyātvā mantramayaṃ hariṃ

यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः

yāṃ mūrtiṃ sthāpayettasmāt mūlamantraṃ nyasettataḥ

ओं नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं

oṃ namo bhagavate vāsudevāya mūlakaṃ

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात्

śiroghrāṇalalāṭeṣu mukhakaṇṭhahṛdi kramāt

भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्

bhujayorjaṅghayoraṅghyroḥ keśavaṃ śirasi nyaset

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत्

nārāyaṇaṃ nyasedvaktre grīvāyāṃ mādhavaṃ nyaset

गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्

govindaṃ bhujayornyasya viṣṇuṃ ca hṛdaye nyaset

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत्

madhusūdanakaṃ pṛṣṭhe vāmanaṃ jaṭhare nyaset

कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

kakṣyāntrivikramaṃ nyasya jaṅghāyāṃ śrīdharaṃ nyaset

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके

hṛṣīkeśaṃ dakṣiṇāyāṃ padmanābhaṃ tu gulphake

दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं

dāmodaraṃ pādayoś ca hṛdayādiṣaḍaṅgakaṃ

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम

etat sādhāraṇaṃ proktamādirmūrtestu sattama

अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

athavā yasya devasya prārabdhaṃ sthāpanaṃ bhavet

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत्

tasyaiva mūlamantreṇa sajīvakaraṇaṃ bhavet

यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

yasyā mūrtestu yannāma tasyādyaṃ cākṣaraṃ ca yat

तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत्

tat svairair dvādaśair bhedya hy aṅgāni parikalpayet

हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं

hṛdayādīni deveśa mūlañca daśamākṣaraṃ

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत्

yathā deve tathā dehe tattvāni viniyojayet

चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

cakrābjamaṇdale viṣṇuṃ yajedgandhādinā tathā

पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं

pūrvavaccāsanaṃ dhyāyetsagātraṃ saparicchadaṃ

शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

śubhañcakraṃ dvādaśāraṃ hy upariṣṭādvicintayet

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं

trinābhicakraṃ dvinemi svaraistacca samanvitaṃ

पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

pṛṣṭhadeśe tataḥ prājñaḥ prakṛtyādīnniveśayet

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः

pūjayedārakāgreṣu sūryaṃ dvādaśadhā punaḥ

कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

kalāṣoḍaśasaṃyuktaṃ somantatra vicintayet

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः

sabalaṃ tritayaṃ nābhau cintayeddeśikottamaḥ

पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

padmañca dvādaśadalaṃ padmamadhye vicintayet

तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः

tanmadhye pauruṣīṃ śaktiṃ dhyātvābhyarcya ca diśikaḥ

प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्

pratimāyāṃ hariṃ nyasya tatra taṃ pūjayet surān

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात्

gandhapuṣpādibhiḥ samyak sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ kramāt

द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्

dvādaśākṣaravījaistu keśavādīn samarcayet

द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात्

dvādaśāre maṇḍale tu laukapālādikaṃ kramāt

प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

pratimāmarcayet paścādgandhapuṣpādibhirdvijaḥ

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां

pauruṣeṇa tu sūktena śriyāḥ sūktena piṇḍikāṃ

जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं

jananādikramāt paścājjanayedvaiṣṇavānalaṃ

हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

hutvāgniṃ hutamiti kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ

अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

agnipraṇayane mantrastvamagne hy agnirucyate

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

dakṣiṇegniṃ hutamiti kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ

अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

agnimagnīti pūrve tu kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे

uttare praṇayedagnimagnimagnī havāmahe

अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

agnipraṇayane mantrastvamagne hy agnirucyate

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं

palāśasamidhānāntu aṣṭottarasahasrakaṃ

कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा

kuṇḍe kuṇḍe homayecca vrīhīn vedādikais tathā

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं

sājyāṃstilān vyāhṛtibhirmūlamantreṇa vai ghṛtaṃ

कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

kuryāttataḥ śāntihomaṃ madhuratritayena ca

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः

dvādaśārṇaiḥ spṛśet pādau nābhiṃ hṛn mastakaṃ tataḥ

घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः

ghṛtaṃ dadhi payo hutvā spṛśenmūrdhanyatho tataḥ

स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः

spṛṣṭvā śironābhipādāṃś catasraḥ sthāpayennadīḥ

गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती

gaṅgā ca yamunā godā kramānnāmnā sarasvatī

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं

dahettu viṣṇugāyatryā gāyatryā śrapayeccaruṃ

होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्

homayecca baliṃ dadyāduttare bhojayeddvijān

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत्

sāmādhipānāṃ tuṣṭyarthaṃ hemagāṃ gurave dadet

दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं

dikpatibhyo baliṃ dattvā rātrau kuryācca jāgaraṃ

ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

brahmagītādiśabdena sarvabhāgadhivāsanāt