Chapter 6

भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत्

bharate 'tha gate rāmaḥ pitrādīnabhyapūjayat

राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

rājā daśaratho rāmam uvāca śṛṇu rāghava

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः

guṇānurāgādrājye tvaṃ prajābhirabhiṣecitaḥ

मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

manasāhaṃ prabhāte te yauvarājyaṃ dadāmi ha

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव

rātrau tvaṃ sītayā sārdhaṃ saṃyataḥ suvrato bhava

राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

rājñaś ca mantriṇaścāṣṭau savasiṣṭhās tathābruvan

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः

sṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ

अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

aśoko dharmapālaś ca sumantraḥ savasiṣṭhakaḥ

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः

pitrādivacanaṃ śrutvā tathetyuktvā sa rāghavaḥ

स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

sthito devārcanaṃ kṛtvā kauśalyāyai nivedya tat

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने

rājovāca vasiṣṭhādīn rāmarājyābhiṣecane

सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

sambhārān sambhavantu sma ity uktvā kaikeyīṅgataḥ

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं

ayodhyālaṅkṛtiṃ dṛṣṭvā jñātvā rāmābhiṣecanaṃ

भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

bhaviṣyatītyācacakṣe kaikeyīṃ mantharā sakhī

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः

pādau gṛhītvā rāmeṇa karṣitā sāparādhataḥ

तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

tena vaireṇa sā rāma- vanavāsañca kāṅkṣati

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं

kaikeyi tvaṃ samuttiṣṭha rāmarājyābhiṣecanaṃ

मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

maraṇaṃ tava putrasya mama te nātra saṃśayaḥ

कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ

kabjayoktañca tac chrutvā ekamābharaṇaṃ dadau

उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

uvāca me yathā rāmas tathā me bharataḥ sutaḥ

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक्

upāyantu na paśyāmi bharato yena rājyabhāk

कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

kaikeyīmabravīt kruddhā hāraṃ tyaktvātha mantharā

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात्

bāliśe rakṣa bharatam ātmānaṃ māñca rāghavāt

भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

bhavitā rāghavo rājā rāghavasya tataḥ sutaḥ

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते

rājavaṃśastu kaikeyi bharatāt parihāsyate

देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

devāsure purā yuddhe śambareṇa hatāḥ surāḥ

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया

rātrau bhartā gatastatra rakṣito vidyayā tvayā

वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

varadvayantadā prādād yācedānīṃ nṛpañca tat

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च

rāmasya ca vanevāsaṃ nava varṣāṇi pañca ca

यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

yauvarājyañca bharate tadidānīṃ pradāsyati

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी

protsāhitā kubjayā sā anarthe cārthadarśinī

उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

uvāca sadupāyaṃ me kaccittaṃ kārayiṣyati

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता

krodhāgāraṃ praviṣṭātha patitā bhuvi mūrchitā

द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

dvijādīnarcayitvātha rājā daśarathastadā

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी

dadarśa kekayīṃ ruṣṭām uvāca kathamīdṛśī

रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

rogārtā kiṃ bhayodvignā kimicchasi karomi tat

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम्

yena rāmeṇa hi vinā na jīvāmi muhūrtakam

शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

śapāmi tena kuryāṃ vai vāñchitaṃ tava sundari

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत्

satyaṃ brūhīti sovāca nṛpaṃ mahyaṃ dadāsi cet

वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

varadvayaṃ pūrvadattaṃ satyāt tvaṃ dehi me nṛpa

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः

caturdaśasamā rāmo vane vasatu saṃyataḥ

सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

sambhārair ebhiradyaiva bharatotrābhiṣecyatām

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप

viṣaṃ pītvā mariṣyāmi dāsyasi tvaṃ na cennṛpa

तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

tac chrutvā mūrchito bhūmau vajrāhata ivāpatat

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत्

muhūrtāccetanāṃ prāpya kaikeyīmidamabravīt

किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa mayā vā pāpaniś caye

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि

yanmāmevaṃ bravīṣi tvaṃ sarvalokāpriyaṅkari

केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

kevalaṃ tvatpriyaṃ kṛtvā bhaviṣyāmi suninditaḥ

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः

yā tvaṃ bhāryā kālarātrī bharato nedṛśaḥ sutaḥ

प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

praśādhi vidhavā rājyaṃ mṛte mayi gate sute

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत्

satyapāśanibaddhastu rāmamāhūya cābravīt

कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

kaikeyyā vañcito rāma rājyaṃ kuru nigṛhya mām

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः

tvayā vane tu vastavyaṃ kaikeyībharato nṛpaḥ

पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

pitarañcaiva kaikeyīṃ namaskṛtya pradakṣiṇaṃ

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः

kṛtvā natvā ca kauśalyāṃ samāśvasya salakṣmaṇaḥ

सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

sītayā bhāryayā sārdhaṃ sarathaḥ sasumantrakaḥ

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः

datvā dānāni viprebhyo dīnānāthebhya eva saḥ

मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

mātṛbhiś caiva viprādyaiḥ śokārtair nirgataḥ purāt

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च

uṣitvā tamasātīre rātrau paurān vihāya ca

प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

prabhāte tamapaśyanto 'yodhyāṃ te punarāgatāḥ

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः

rudan rājāpi kauśalyā- gṛhamāgāt suduḥkhitaḥ

पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

paurā janā striyaḥ sarvā rurudū rājayoṣitaḥ

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ

rāmo rathasthaścīrāḍhyaḥ śṛṅgaverapuraṃ yayau

गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

guhena pūjitastatra iṅgudīmūlamāśritaḥ

लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ

lakṣmaṇaḥ sa guho rātrau cakraturjāgaraṃ hi tau

सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

sumantraṃ sarathaṃ tyaktvā prātar nāvātha jāhnavīṃ

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम्

rāmalakṣmaṇasītāś ca tīrṇā āpuḥ prayāgakam

भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

bharadvājaṃ namaskṛtya citrakūṭaṃ giriṃ yayuḥ

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे

vāstupūjāntataḥ kṛtvā sthitā mandākinītaṭe

सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

sītāyai darśayāmāsa citrakūṭañca rāghavaḥ

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत्

nakhair vidārayantantāṃ kākantaccakṣurākṣipat

ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

aiṣikāstreṇa śaraṇaṃ prāpto devān vihāyasaḥ

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत्

rāme vanaṃ gate rājā ṣaṣṭhe 'hni niśi cābravīt

कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

kauśalyāṃ sa kathāṃ paurvāṃ yadajñānaddhataḥ purā

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः

kaumāre śarayūtīre yajñadattakumārakaḥ

शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

śabdabhedācca kumbhena śabdaṃ kurvaṃś ca tatpitā

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः

śaśāpa vilapanmātrā śokaṃ kṛtvā rudanmuhuḥ

पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

putraṃ vinā mariṣyāvas tvaṃ ca śokānmariṣyasi

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम

putraṃ vinā smaran śokāt kauśalye maraṇaṃ mama

कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

kathāmuktvātha hā rāmam uktvā rājā divaṅgataḥ

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा

suptaṃ mattvātha kauśalyā suptā śokārtameva sā

सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

suprabhāte gāyanāś ca sūtamāgadhavandinaḥ

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः

prabodhakā bodhayanti na ca budhyatyasau mṛtaḥ

कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

kauśalyā taṃ mṛtaṃ jñātvā hā hatāsmīti cābravīt

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा

narā nāryo 'tha rurudur ānīto bharatastadā

वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

vaśiṣṭhādyaiḥ saśatrughnaḥ śīghraṃ rājagṛhātpurīm

दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः

dṛṣṭvā saśokāṃ kaikeyīṃ nindayāmāsa duḥkhitaḥ

अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

akīrtiḥ pātitā mūrdhni kauśalyāṃ sa praśasya ca

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे

pitarantailadroṇisthaṃ saṃskṛtya sarayūtaṭe

वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

vaśiṣṭhādyair janair ukto rājyaṃ kurviti so 'bravīt

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली

vrajāmi rāmamānetuṃ rāmo rājā mato balī

शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

śṛṅgaveraṃ prayāgañca bharadvājena bhojitaḥ

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः

namaskṛtya bharadvājaṃ rāmaṃ lakṣmaṇamāgataḥ

पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

pitā svargaṃ gato rāma ayodhyāyāṃ nṛpo bhava

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः

ahaṃ vanaṃ prayāsyāmi tvadādeśapratīkṣakaḥ

रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

rāmaḥ śrutvā jalaṃ datvā gṛhītvā pāduke vraja

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः

rājyāyāhannayāsyāmi satyāccīrajaṭādharaḥ

रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली

rāmokto bharataścāyān nandigrāme sthito balī

त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

tyaktvāyodhyāṃ pāduke te pūjya rājyamapālayat