Chapter 61

वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत्

vakṣe cāvabhṛtasnānaṃ viṣṇor natveti homayet

एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं

ekāśītipade kumbhān sthāpya saṃsthāpayeddhariṃ

पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत्

pūjayed gandhapuṣpādyair baliṃ datvā guruṃ yajet

द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्

dvārapratiṣṭhāṃ vakṣyāmi dvārādho hema vai dadet

अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः

aṣṭabhiḥ kalaśaiḥ sthāpya śākhodumbarakau guruḥ

गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः

gandhādibhiḥ samabhyarcya mantrair vedādibhirguruḥ

कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः

kuṇḍeṣu homayedvahniṃ samillājatilādibhiḥ

दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां

datvā śayyādikañcādho dadyādādhāraśaktikāṃ

शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ

śākhayorvinyasenmūle devau caṇḍapracaṇdakau

ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां

ūrdhvodumbarake devīṃ lakṣmīṃ suragaṇārcitāṃ

न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं

nyasyābhyarcya yathānyāyaṃ śrīsūktena caturmukhaṃ

दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां

datvā tu śrīphalādīni ācāryādestu dakṣiṇāṃ

प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं

pratiṣṭhāsiddhadvārasya tvācāryaḥ sthāpayeddhariṃ

प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु

prāsādādasya pratiṣṭhantu hṛtpratiṣṭheti tāṃ śṛṇu

समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके

samāptau śukanāśāyā vedyāḥ prāgdarbhamastake

सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं

sauvarṇaṃ rājataṃ kumbhamathavā śuklanirmitaṃ

अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं

aṣṭaratnauṣadhīdhātuvījalauhānvitaṃ śubhaṃ

सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्

savastraṃ pūritaṃ cādbhirmaṇḍale cādhivāsayet

सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं

sapallavaṃ nṛsiṃhena hutvā sampātasañcitaṃ

नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः

nārāyaṇākhyatattvena prāṇabhūtaṃ nyasettataḥ

वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर

vairājabhūtāntaṃ dhyāyet prāsādasya sureśvara

ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः

tataḥ puruṣavatsarvaṃ prāsādaṃ cintayed budhaḥ

अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत्

adho datvā suvarṇaṃ tu tadvavad bhūtaṃ ghaṭaṃ nyaset

गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं

gurvādau dakṣiṇāṃ dadyād brāhmaṇādeś ca bhojanaṃ

ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं

tataḥ paścādvedibandhaṃ tadūrdhvaṃ kaṇṭhabandhanaṃ

कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं

kaṇṭhopariṣṭāt kartavyaṃ vimalāmalasārakaṃ

तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं

tadūrdhvaṃ vṛkalaṃ kuryāccakrañcādyaṃ sudarśanaṃ

मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्

mūttiṃ śrīvāsudevasya grahaguptāṃ nivedayet

कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं

kalaśaṃ vātha kurvīta tadūrdhvaṃ cakramuttamaṃ

वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज

vedyāś ca paritaḥ sthāpyā aṣṭau vighneśvarāstvaja

चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः

catvāro vā caturdikṣu sthāpanīyā garutmataḥ

ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति

dhvajārohaṃ ca vakṣyāmi yena bhūtādi naśyati

प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः

prāsādavimbadravyāṇāṃ yāvantaḥ paramāṇavaḥ

तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्

tāvadvarṣasahasrāṇi tatkartā viṣṇulokabhāk

कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ

kumbhāṇḍavedivimbānāṃ bhramaṇādvāyunānagha

कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्

kaṇṭhasyāveṣṭanāj jñeyaṃ phalaṃ koṭiguṇaṃ dhvajāt

पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं

patākānāṃ prakṛtiṃ viddhi daṇḍaṃ puruṣarūpiṇaṃ

प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे

prāsādaṃ vāsudevasya mūrtibhedaṃ nibodha me

धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं

dhāraṇāddharaṇīṃ viddhi ākāśaṃ śuṣirātmakaṃ

तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा

tejastat pāvakaṃ viddhi vāyuṃ sparśagataṃ tathā

पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं

pāṣāṇādiṣveva jalaṃ pārthivaṃ pṛthivīguṇaṃ

प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं

pratiśabdodbhavaṃ śabdaṃ sparśaṃ syāt karkaśādikaṃ

शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं

śuklādikaṃ bhavedrūpaṃ rasamannādidarśanaṃ

धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता

dhūpādigandhaṃ gandhantu vāg bheryādiṣu saṃsthitā

शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ

śukanāśāśritā nāsā bāhū tadrathakau smṛtau

शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं

śirastvaṇḍaṃ nigaditaṃ kalaśaṃ mūrdhajaṃ smṛtaṃ

कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते

kaṇṭhaṃ kaṇṭhamiti jñeyaṃ skandhaṃ vedī nigadyete

पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता

pāyūpasthe praṇāle tu tvak sudhā parikīrtitā

मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते

mukhaṃ dvāraṃ bhavedasya pratimā jīva ucyate

तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं

tacchaktiṃ piṇḍikāṃ viddhi prakṛtiṃ ca tadākṛtiṃ

निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः

niś calatvañca garbhosyā adhiṣṭhātā tu keśavaḥ

एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः

evameva hariḥ sākṣātprāsādatvena saṃsthitaḥ

जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः

jaṅghā tvasya śivo jñeyaḥ skandhe dhātā vyavasthitaḥ

ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि

ūrdhvabhāge sthito viṣṇurevaṃ tasya sthitasya hi

प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु

prāsādasya pratiṣṭhāntu dhvajarūpeṇa me śṛṇu

ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं

dhvajaṃ kṛtvā surair daityā jitāḥ śastrādicihnitaṃ

अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं

aṇḍordhvaṃ kalaśaṃ nyasya tadūrdhvaṃ vinyaseddhvajaṃ

विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्

vimbārdhamānaṃ daṇḍasya tribhāgenātha kārayet

अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं

aṣṭāraṃ dvādaśāraṃ vā madhye mūrtimatānvitaṃ

नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः

nārasiṃhena tārkṣyeṇa dhvajadaṇḍastu nirbraṇaḥ

प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं

prāsādasya tu vistāro mānaṃ daṇḍasya kīrtitaṃ

शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः

śikharārdhena vā kuryāt tṛtīyārdhena vā punaḥ

द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत्

dvārasya dairghyād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vā parikalpayet

ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा

dhvajayaṣṭirdevagṛhe aiśānyāṃ vāyavethavā

क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं

kṣaumādyaiś ca dhvajaṃ kuryādvicitraṃ vaikavarṇakaṃ

घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं

ghaṇṭācāmarakiṅkiṇyā bhūṣitaṃ pāpanāśanaṃ

दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु

daṇḍāgrāddharaṇīṃ yāvaddhastaikaṃ vistareṇa tu

महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः

mahādhvajaḥ sarvadaḥ syātturyāṃśāddhīnatorcitaḥ

ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता

dhvaje cārdhena vijñeyā patākā mānavarjitā

विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः

vistareṇa dhvajaḥ kāryo viṃśadaṅgulasannibhaḥ

अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा

adhivāsavidhānena cakraṃ daṇḍaṃ dhvajaṃ tathā

देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं

devavat sakalaṃ kṛtvā maṇḍapasnapanādikaṃ

नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत्

netronmīlanakaṃ tyaktā pūrvoktaṃ sarvamācaret

अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः

adhivāsayecca vidhinā śayyāyāṃ sthāpya deśikaḥ

ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः

tataḥ sahasraśīrṣeti sūktaṃ cakre nyased budhaḥ

तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्

tathā sudarśanaṃ mantraṃ manastattvaṃ niveśayet

मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं

manorūpeṇa tasyaiva sajīvakaraṇaṃ smṛtaṃ

अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम

areṣu mūrtayo nyasyāḥ keśavādyāḥ surottama

नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः

nābhyabjapratinemīṣu nyasettattvāni deśikaḥ

नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्

nṛsiṃhaṃ viśvarūpaṃ vā abjamadhye niveśayet

सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं

sakalaṃ vinyaseddaṇḍe sūtrātmānaṃ sajīvakaṃ

निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं

niṣkalaṃ paramātmānaṃ dhvaje dhyāyan nyaseddhariṃ

तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां

tacchaktiṃ vyāpinīṃ dhyāyed dhvajarūpāṃ balābalāṃ

मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्

maṇḍape sthāpya cābhyarcya homaṃ kuṇḍeṣu kārayet

कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च

kalaśe svarṇakalaśaṃ nyasya ratnāni pañca ca

स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः

sthāpayeccakramantreṇa svarṇacakramadhastataḥ

पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत्

pāradena tu samplāvya netrapaṭṭena cchādayet

ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्

tato niveśayeccakraṃ tanmadhye nṛhariṃ smaret

ओं क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं

oṃ kṣoṃ nṛsiṃhāya namaḥ pūjayet sthāpayeddhariṃ

ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः

tato dhvajaṃ gṛhītvā tu yajamānaḥ sabāndhavaḥ

दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत्

dadhibhaktayute pātre dhvajasyāgraṃ niveśayet

ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्

dhruvādyena phaḍantena dhvajaṃ mantreṇa pūjayet

शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन्

śirasyādhāya tat pātraṃ nārāyanamanusmaran

प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः

pradakṣiṇaṃ tu kurvīta turyamaṅgalaniḥsvanaiḥ

ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु

tato niveśayet daṇḍaṃ mantreṇāṣṭākṣareṇa tu

मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः

muñcāmi tveti sūktena dhvajaṃ muñcedvicakṣaṇaḥ

पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः

pātraṃ dhvajaṃ kuñjarādi dadyādācāryake dvijaḥ

एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः

eṣa sādhāraṇaḥ prokto dhvajasyārohaṇe vidhiḥ

यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत्

yasya devasya yaccihnaṃ tanmantreṇa sthiraṃ caret

स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्

svargatvā dhvajadānāttu rājā balī bhavet