Chapter 64

कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु

kūpavāpītaḍāgānāṃ pratiṣṭhāṃ vacmi tāṃ śṛṇu

जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम

jalarūpeṇa hi hariḥ somo varuṇa uttama

अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं

agnīṣomamayaṃ viśvaṃ viṣṇurāpastu kāraṇaṃ

हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः

haimaṃ raupyaṃ ratnajaṃ vā varuṇaṃ kārayennaraḥ

द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं

dvibhujaṃ haṃsapṛṣṭhasthaṃ dakṣiṇenābhayapradaṃ

वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं

vāmena nāgapāśaṃ taṃ nadīnāgādisaṃyutaṃ

यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता

yāgamaṇḍapamadhye syādvedikā kuṇḍamaṇḍitā

तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं

toraṇaṃ vāruṇaṃ kumbhaṃ nyasecca karakānvitaṃ

भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान्

bhadrake cārdhacandre vā svastike dvāri kumbhakān

अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्

agnyādhānaṃ cāpyakuṇḍe kṛtvā pūrṇāṃ pradāpayet

वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत्

varuṇaṃ snānapīṭhe tu ye te śateti saṃspṛśet

घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः

ghṛtenābhyañjayet paścānmūlamantreṇa deśikaḥ

शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः

śanno devīti prakṣālya śuddhavatyā śivodakaiḥ

अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके

adhivāsayedaṣṭakumbhān sāmudraṃ pūrvakumbhake

गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं

gāṅgamagnau varṣatoyaṃ dakṣe rakṣastu nairjharaṃ

नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं

nadītoyaṃ paścime tu vāyavye tu nadodakaṃ

औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं

audbhijjaṃ cottare sthāpya aiśānyāṃ tīrthasambhavaṃ

अलाभे तु नदीतोयं यासां राजेति मन्त्रयेत्

alābhe tu nadītoyaṃ yāsāṃ rājeti mantrayet

देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः

devaṃ nirmārjya nirmañchya durmitriyeti vicakṣaṇaḥ

नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः

netre conmīlayeccitraṃ taccakṣurmadhuratrayaiḥ

ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत्

jyotiḥ sampūrayeddhaimyāṃ gurave gāmathārpayet

समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः

samudrajyeṣṭhetyabhiṣiñcayedvaruṇaṃ pūrvakumbhataḥ

समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात्

samudraṃ gaccha gāṅgeyāt somo dhenviti varṣakāt

देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः

devīrāpo nirjharādbhir nadādbhiḥ pañcanadyataḥ

उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः

udbhidadbhyaścodbhidena pāvamānyātha tīrthakaiḥ

आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्

āpo hi ṣṭhā pañcagavyāddhiraṇyavarṇeti svarṇajāt

आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः

āpo asmeti varṣoptyair vyāhṛtyā kūpasambhavaiḥ

वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः

varuṇañca taḍāgoptyair varuṇādbhistu vaśyataḥ

आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः

āpo devīti girijair ekāśīvighaṭaistataḥ

स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं

snāpayedvaruṇasyeti tvanno varuṇā cārghyakaṃ

व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं

vyāhṛtyā madhuparkantu vṛhaspateti vastrakaṃ

वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं

varuṇeti pavitrantu praṇavenottarīyakaṃ

यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु

yadvāraṇyena puṣpādi pradadyādvaruṇāya tu

चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां

cāmaraṃ darpaṇaṃ chatraṃ vyajanaṃ vaijayantikāṃ

मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत्

mūlenottiṣṭhetyutthāpya tāṃ rātrimadhivāsayet

वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्

varuṇañceti sānnidhyaṃ yadvāraṇyena pūjayet

सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत्

sajīvīkaraṇaṃ mūlāt punargandhādinā yajet

मण्डपे पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं

maṇḍape pūrvavat prārcya kuṇḍeṣu samidādikaṃ

वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत्

vedādimantrair gandhādyāś catasro dhenavo duhet

दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्

dikṣvatho vai yavacaruṃ tataḥ saṃsthāpya homayet

व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा

vyāhṛtyā vātha gāyatryā mūlenāmantrayettathā

सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः

sūryāya prajāpataye dyauḥ svāhā cāntarikṣakaḥ

तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः

tasyai pṛthivyai dehadhṛtyai iha svadhṛtaye tataḥ

इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः

iha ratyai ceha ramatyā ugro bhīmaś ca raudrakaḥ

विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः

viṣṇuś ca varuṇo dhātā rāyaspoṣo mahendrakaḥ

अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च

agniryamo nairṛto 'tha varuṇo vāyureva ca

कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः

kuvera īśo 'nanto 'tha brahmā rājā jaleśvaraḥ

तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्

tasmai svāhedaṃ viṣṇuś ca tadviprāseti homayet

सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत्

somo dhenviti ṣaḍ hutvā imaṃ meti ca homayet

आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्

āpo hi ṣṭheti tisṛbhirimā rudreti homayet

दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत्

daśādikṣu baliṃ dadyāt gandhapuṣpādinārcayet

प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः

pratimāṃ tu samutthāpya maṇḍale vinyased budhaḥ

पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात्

pūjayedgandhapuṣpādyair hemapuṣpādibhiḥ kramāt

जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्

jalāśayāṃstu digbhāge vitastidvayasammitān

कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः

kṛtvāṣṭau sthaṇḍilān ramyān saikatān deśikottamaḥ

वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः

varuṇasyeti mantreṇa sājyamaṣṭaśataṃ tataḥ

चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयं समाचरेत्

caruṃ yavamayaṃ hutvā śāntitoyaṃ samācaret

सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्

secayenmūrdhni devaṃ tu sajīvakaraṇaṃ caret

ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः

dhyāyettu varuṇaṃ yuktaṃ gauryā nadanadīgaṇaiḥ

ओं वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्

oṃ varuṇāya namo 'bhyarcya tataḥ sānnidhyamācaret

उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः

utthāpya nāgapṛṣṭhādyair bhrāmayettaiḥ samaṅgalaiḥ

आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले

āpo hi ṣṭheti ca kṣipettrimadhvākte ghaṭe jale

जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत्

jalāśaye madhyagataṃ suguptaṃ viniveśayet

स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां

snātvā dhyāyecca varuṇaṃ sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikāṃ

अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां

agnivījena sandagddhya tadbhasma plāvayeddharāṃ

सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं

sarvamapomayaṃ lokaṃ dhyāyet tatra jaleśvaraṃ

तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत्

toyamadhyasthitaṃ devaṃ tato yūpaṃ niveśayet

चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं

caturasramathāṣṭāsraṃ vartulaṃ vā pravartitaṃ

आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके

ārādhya devatāliṅgaṃ daśahastaṃ tu kūpake

यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्

yūpaṃ yajñīyavṛkṣotthaṃ mūle haimaṃ phalaṃ nyaset

वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं

vāpyāṃ pañcadaśakaraṃ puṣkariṇyāṃ tu viṃśatikaṃ

तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्

taḍāge pañcaviṃśākhyaṃ jalamadhye niveśayet

यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः

yāgamaṇḍapāṅgeṇa vā yūpabrasketi mantrataḥ

स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां

sthāpya tadveṣṭayedvastrair yūpopari patākikāṃ

तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत्

tadabhyarcya ca gandhādyair jagacchāntiṃ samācaret

दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं

dakṣiṇāṃ gurave dadyādbhūgohemāmbupātrakaṃ

द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा

dvijebhyo dakṣiṇā deyā āgatān bhojayettathā

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः

ābrahmastambaparyantā ye kecitsalilārthinaḥ

ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा

te tṛptimupagacchantu taḍāgasthena vāriṇā

तोयमुत्सर्जयेदेवं पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्

toyamutsarjayedevaṃ pañcagavyaṃ vinikṣipet

आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं

āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ śāntitoyaṃ dvijaiḥ kṛtaṃ

तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्

tīrthatoyaṃ kṣipet puṇyaṃ gokulañcārpayedvijān

अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत्

anivāritamannādyaṃ sarvajanyañca kārayet

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्

aśvamedhasahasrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret

एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं .विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति

ekāhaṃ sthāpayettoyaṃ tatpuṇyamayutāyutaṃ .vimāne modate svarge narakaṃ na sa gacchati

गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं

gavādi pivate yasmāttasmāt kartur na pātakaṃ

तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्

toyadānātsarvadānaphalaṃ prāpya divaṃ yajet

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कूपवापीतडागादिप्रतिष्ठाकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ॥

ity ādimahāpurāṇe āgneye kūpavāpītaḍāgādipratiṣṭhākathanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||