Chapter 72

वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया

vakṣyāmi skanda nityādyaṃ snānaṃ pūjāṃ pratiṣṭhayā

खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः

khātvāsinā samuddhṛtya mṛdamaṣṭāṅgulāṃ tataḥ

सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत्

sarvātmanā samuddhṛtya punastenaiva pūrayet

शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्

śirasā payasastīre nidhāyāstreṇa śodhayet

तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा

tṛṇāni śikhayoddhṛtya varmaṇā vibhajettridhā

एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया

ekayā nābhipādāntaṃ prakṣālya punaranyayā

अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं

astrābhilabdhayālabhya dīptayā sarvavigrahaṃ

निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि

niruddhākṣāṇi pāṇibhyāṃ prāṇān saṃyamya vāriṇi

निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं

nimajyāsīta hṛdyastraṃ smaran kālānalaprabhaṃ

मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्

malasnānaṃ viśodhayetthaṃ samutthāya jalāntarāt

अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत्

astrasandhyāmupāsyātha vidhisnānaṃ samācaret

सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया

sārasvatāditīrthānāṃ ekamaṅkuśamudrayā

हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया

hṛdākṛṣya tathā snāpya punaḥ saṃhāramudrayā

शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि

śeṣaṃ mṛdbhāgamādāya praviśya nābhivāriṇi

वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः

vāmapāṇitale kuryādbhāgatrayamudaṅmukhaḥ

अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा

aṅgair dakṣiṇamekādyaṃ pūrvamastreṇa saptadhā

शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात्

śivena daśadhā saumyaṃ japedbhāgatrayaṃ kramāt

सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना

sarvadikṣu kṣipet pūrvaṃ hūṃ phaḍantaśarātmanā

कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात्

kuryācchivena saumyena śivatīrthaṃ bhujakramāt

सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि

sarvāṅgamaṅgajaptena mūrdhādicaraṇāvadhi

दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम्

dakṣiṇena samālabhya paṭhannaṅgacatuṣṭayam

पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च

pidhāya khāni sarvāṇi sammukhīkaraṇena ca

शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन्

śivaṃ smarannimajjeta hariṃ gaṅgeti vā smaran

वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं

vauṣaḍantaṣaḍaṅgena ke kuryādabhiṣecanaṃ

कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं

kumbhamātreṇa rakṣārthaṃ pūrvādau nikṣipejjalaṃ

स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः

snātvā rajopacāreṇa sugandhāmalakādibhiḥ

स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत्

snātvā cottīrya tattīrthaṃ saṃhāriṇyopasaṃharet

अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च

athāto vidhiśuddhena saṃhitāmantritena ca

निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत्

nivṛtyādiviśuddhena bhasmanā snānamācaret

शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना

śirastaḥ pādaparyantaṃ hrūṃ phaḍantaśarātmanā

तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत्

tena kṛtvā malasnānaṃ vidhisnānaṃ samācaret

ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः

īśatatpuruṣāghoraguhyakājātasañcaraiḥ

क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात्

krameṇoddhūnayenmūrdhni vaktrahṛdguhyavigrahāt

सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः

sandhyātraye niśīthe ca varṣāpūrvāvasānayoḥ

सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम्

suptvā bhuktvā payaḥ pītvā kṛtvā cāvaśyakādikam

स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्

strīpunnapuṃsakaṃ śūdraṃ viḍālaśaśamūṣikam

स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत्

snānamāgneyakaṃ spṛṣṭvā śucā vuddhūlakaṃ caret

सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना

sūryāṃśuvarṣasamparkaiḥ prāṅmukhenordhvabāhunā

माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि

māhendraṃ snānamaiśena kāryaṃ saptapadāvadhi

गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः

gosaṅghamadhyagaḥ kuryāt khurotkhātakareṇubhiḥ

पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा

pāvanaṃ navamantreṇa snānantadvarmaṇāthavā

सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्

sadyojātādibhirmantrair ambhobhirabhiṣecanam

मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि

mantrasnānaṃ bhavedevaṃ vāruṇāgneyayorapi

मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्

manasā mūlamantreṇa prāṇāyāmapuraḥsaram

कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत्

kurvīta mānasaṃ snānaṃ sarvatra vihitaṃ ca yat

वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्

vaiṣṇavādau ca tanmantrair evaṃ snānādi kārayet

सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह

sandhyāvidhiṃ pravakṣyāmi mantrair bhinnaiḥ samaṃ guha

संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः

saṃvīkṣya triḥ pivedambu brahmatīrthena śaṅkaraiḥ

स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा

svadhāntair ātmatattvādyaistataḥ khāni spṛśeddhṛdā

शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः

śakalīkaraṇaṃ kṛtvā prāṇāyāmena saṃsthitaḥ

त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां

triḥ samāvartayen mantrī manasā śivasaṃhitāṃ

आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः

ācamya nyasya sandhyāñca brāhmīṃ prātaḥ smarennaraḥ

हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां

haṃsapadmāsanāṃ raktāṃ caturvaktrāṃ caturbhujāṃ

प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं

praskandamālinīṃ dakṣe vāme daṇḍakamaṇḍaluṃ

तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां

tārkṣyapadmāsanāṃ dhyāyenmadhyāhne vaiṣṇavīṃ sitāṃ

शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं

śaṅkhacakradharāṃ vāme dakṣiṇe sagadābhayaṃ

रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां

raudrīṃ dhyāyed vṛṣābjasthāṃ trinetrāṃ śaśibhūṣitāṃ

त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां

triśūlākṣadharāṃ dakṣe vāme sābhayaśaktikāṃ

साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं

sākṣiṇīṃ karmaṇāṃ sandhyāṃ ātmānaṃtatprabhānugaṃ

चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते

caturthī jñāninaḥ sandhyā niśīthādau vibhāvyate

हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता

hṛdbindubrahmarandhreṣu arūpā tu pare sthitā

शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते

śivabodhaparā yā tu sā sandhyā maramocyate

पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः

paitryaṃ mūle pradeśinyāḥ kaniṣṭhāyāḥ prajāpateḥ

ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः

brāhmyamaṅguṣṭhamūlasthaṃ tīrthaṃ daivaṃ karāgrataḥ

सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः

savyapāṇitale vahnestīrthaṃ somasya vāmataḥ

ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु

ṛṣīṇāṃ tu samagreṣu aṅgulīparvasandhiṣu

ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं

tataḥ śivātmakair mantraiḥ kṛtvā tīrthaṃ śivātmakaṃ

मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्

mārjanaṃ saṃhitāmantraistattoyena samācaret

वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना

vāmapāṇipatattoyayojanaṃ savyapāṇinā

उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं

uttamāṅge kramānmantrair mārjanaṃ samudāhṛtaṃ

नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं

nītvā tadupanāsāgraṃ dakṣapāṇipuṭasthitaṃ

बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्

bodharūpaṃ sitaṃ toyaṃ vāmamākṛṣya stambhayet

तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना

tatpāpaṃ kajjalābhāsampiṅgayāricya muṣṭinā

क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं

kṣipedvajraśilāyāntu tadbhavedaghamarṣaṇaṃ

स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं

svāhāntaśivamantreṇa kuśapuṣpākṣatānvitaṃ

शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्

śivāyārghyāñjalindatvā gāyatrīṃ śaktito japet

तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात्

tarpaṇaṃ sampravakṣyāmi devatīrthena mantrakāt

तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्

tarpayeddhauṃ śivāyeti svāhānyān svāhayā yutān

ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय

hrāṃ hṛdyāya hrīṃ śirase hrūṃ śikhāyai hraiṃ kavacāya

अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च

astrāyāṣṭau devagaṇān hṛdādityebhya eva ca

हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः

hāṃ vasubhyo 'tha rudrebhyo viśvebhyaś caiva marudbhyaḥ

भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ

bhṛgubhyo hāmaṅgirobhya ṛṣīn kaṇṭhopavītyatha

अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये

atreye 'tha vasiṣṭhāya namaścātha pulastaye

कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः

kṛtave bhāradvajāya viśvāmitrāya vai namaḥ

प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा

pracetase manuṣyāṃś ca sanakāya vaṣaṭ tathā

हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्

hāṃ sanandāya vaṣaṭ sanātanāya vai vaṣaṭ

सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट्

sanatkumārāya vaṣaṭ kapilāya tathā vaṣaṭ

पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः

pañcaśikhāya dyubhave saṃlagnakaramūlataḥ

सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ

sarvebhyo bhūtebhyo vauṣaṭ bhūtān devapitṝnatha

दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः

dakṣaskandhopavītī ca kuśamūlāgratastilaiḥ

कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च

kavyabālānalāyātha somāya ca yamāya ca

अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्

aryamṇe cāgnisomāya varhiṣadbhyaḥ svadhāyutān

आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन्

ājyapāya ca somāya viśeṣasuravat pitṝn

ओं हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे

oṃ hāṃ īśānāya pitre svadhā dadyāt pitāmahe

शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा

śāntaprapitāmahāya tathāpretapitṝṃs tathā

पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे

pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ svadhātha prapitāmahe

वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा

vṛddhaprapitāmahebhyo mātṛbhyaś ca svadhā tathā

हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च

hāṃ mātāmahebhyaḥ svadhā hāṃ pramātāmahebhyaś ca

वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा

vṛddhapramātāmahebhyaḥ sarvebhyaḥ pitṛbhyas tathā

सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च

sarbhebhyaḥ svadhā jñātibhyaḥ sarvācāryebhya eva ca

दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां

diśāṃ dikpatisiddhānāṃ mātṝṇāṃ graharakṣasāṃ