Chapter 83

अथ निर्वाणदीक्षायां कुर्यान्मूलादिदीपनं

atha nirvāṇadīkṣāyāṃ kuryānmūlādidīpanaṃ

पाशबन्धनशक्त्यर्थं ताडनादिकृतेन वा

pāśabandhanaśaktyarthaṃ tāḍanādikṛtena vā

एकैकया तदाहुत्या प्रत्येकं तत्त्रयेण वा

ekaikayā tadāhutyā pratyekaṃ tattrayeṇa vā

वीजगर्भशिखार्धन्तु हूं फडन्तध्रुवादिना

vījagarbhaśikhārdhantu hūṃ phaḍantadhruvādinā

ओं ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फडिति मूलमन्त्रस्य दीपनं

oṃ hrūṃ hrauṃ hauṃ hrūṃ phaḍiti mūlamantrasya dīpanaṃ

ओं ह्रूं हौं हौं ह्रूं फडिति हृदय एवं शिरोमुखे

oṃ hrūṃ hauṃ hauṃ hrūṃ phaḍiti hṛdaya evaṃ śiromukhe

प्रत्येकं दीपनं कुर्यात् सर्वस्मिन् क्रूरकर्मणि

pratyekaṃ dīpanaṃ kuryāt sarvasmin krūrakarmaṇi

शान्तिके पौष्टिके चास्य वषडन्तादिनाणुना

śāntike pauṣṭike cāsya vaṣaḍantādināṇunā

वषड्वौषट्समोपेतैः सर्वकाम्योपरि स्थितैः

vaṣaḍvauṣaṭsamopetaiḥ sarvakāmyopari sthitaiḥ

हवनं संवरैः कुर्यात् सर्वत्राप्यायनादिषु

havanaṃ saṃvaraiḥ kuryāt sarvatrāpyāyanādiṣu

ततः स्वसव्यभागस्थं मण्डले शुद्धविग्रहं

tataḥ svasavyabhāgasthaṃ maṇḍale śuddhavigrahaṃ

शिष्यं सम्पूज्य तत् सूत्रं सुषुम्णेति विभावितं

śiṣyaṃ sampūjya tat sūtraṃ suṣumṇeti vibhāvitaṃ

मूलेन तच्छिखाबन्धं पादाङ्गुष्ठान्तमानयेत्

mūlena tacchikhābandhaṃ pādāṅguṣṭhāntamānayet

संहारेण मुमुक्षोस्तु बध्नीयाच्छिष्यकायके

saṃhāreṇa mumukṣostu badhnīyācchiṣyakāyake

पुंसस्तु दक्षिणे भागे वामे नार्या नियोजयेत्

puṃsastu dakṣiṇe bhāge vāme nāryā niyojayet

शक्तिं च शक्तिमन्त्रेण पूजितान्तस्य मस्तके

śaktiṃ ca śaktimantreṇa pūjitāntasya mastake

संहारमुद्रया.अदाय सूत्रं तेनैव योजयेत्

saṃhāramudrayā.adāya sūtraṃ tenaiva yojayet

नाडीन्त्वादाय मूलेन सूत्रे न्यस्य हृदार्चयेत्

nāḍīntvādāya mūlena sūtre nyasya hṛdārcayet

अवगुण्ठ्य तु रुद्रेण हृदयेनाहुतित्रयं

avaguṇṭhya tu rudreṇa hṛdayenāhutitrayaṃ

प्रदद्यात्सन्निधानार्थं शक्तावप्येवमेव हि

pradadyātsannidhānārthaṃ śaktāvapyevameva hi

ओं हां वर्णाध्वने नमो हां भवनाध्वने नमः

oṃ hāṃ varṇādhvane namo hāṃ bhavanādhvane namaḥ

ओं हां कालाध्वने नमः शोध्याध्वानं हि सूत्रके

oṃ hāṃ kālādhvane namaḥ śodhyādhvānaṃ hi sūtrake

न्यस्यास्त्रवारिणा शिष्यं प्रोक्ष्यास्त्रमन्त्रितेन च

nyasyāstravāriṇā śiṣyaṃ prokṣyāstramantritena ca

पुष्पेण हृदि सन्ताड्य शिष्यदेहे प्रविश्य च

puṣpeṇa hṛdi santāḍya śiṣyadehe praviśya ca

गुरुश् च तत्र हूङ्कारयुक्तं रेचकयोगतः

guruś ca tatra hūṅkārayuktaṃ recakayogataḥ

चैतन्यं हंसवीजस्थं विश्लिष्येदायुधात्मना

caitanyaṃ haṃsavījasthaṃ viśliṣyedāyudhātmanā

आछिद्य शक्तिसूत्रेण हां हं स्वाहेति चाणुना

āchidya śaktisūtreṇa hāṃ haṃ svāheti cāṇunā

संहारमुद्रया सूत्रे नाडीभूते नियोजयेत्

saṃhāramudrayā sūtre nāḍībhūte niyojayet

आहुतित्रितयं दद्यात् हृदा सन्निधिहेतवे

āhutitritayaṃ dadyāt hṛdā sannidhihetave

विद्यादेहञ्च विन्यस्य शान्त्यतीतावलोकनं

vidyādehañca vinyasya śāntyatītāvalokanaṃ

तस्यामितरतत्त्वाद्यं मन्त्रभूतं विचिन्तयेत्

tasyāmitaratattvādyaṃ mantrabhūtaṃ vicintayet

हे तत्त्वे मन्त्रमप्येकं पदं वर्णाश् च षोडश

he tattve mantramapyekaṃ padaṃ varṇāś ca ṣoḍaśa

तथाष्टौ भुवनान्यस्यां वीजनाडीकथद्वयं

tathāṣṭau bhuvanānyasyāṃ vījanāḍīkathadvayaṃ

विषयञ्च गुणञ्चैकं कारणं च सदा शिवं

viṣayañca guṇañcaikaṃ kāraṇaṃ ca sadā śivaṃ

सितायां शान्त्यतीतायामन्तर्भाव्य प्रपीडयेत्

sitāyāṃ śāntyatītāyāmantarbhāvya prapīḍayet

संहारमुद्रया.अदाय विदध्यात् सूत्रमस्तके

saṃhāramudrayā.adāya vidadhyāt sūtramastake

पूजयेदाहुतींस्तिस्रो दद्यात् सन्निधिहेतवे

pūjayedāhutīṃstisro dadyāt sannidhihetave

तत्त्वे द्वे अक्षरे द्वे च वीजनाडीकथद्वयं

tattve dve akṣare dve ca vījanāḍīkathadvayaṃ

गुणौ मन्त्रौ तथाब्जस्थमेकं कारणमीश्वरं

guṇau mantrau tathābjasthamekaṃ kāraṇamīśvaraṃ

पदानि भानुसङ्ख्यानि भुवनानि दश सप्त च

padāni bhānusaṅkhyāni bhuvanāni daśa sapta ca

एकञ्च विषयं शान्तौ कृष्णायामच्युतं स्मरेत्

ekañca viṣayaṃ śāntau kṛṣṇāyāmacyutaṃ smaret

ताडयित्वा समादाय मुखसूत्रे नियोजयेत्

tāḍayitvā samādāya mukhasūtre niyojayet

जुहुयान्निजवीजेन सान्निध्यायाहुतित्रयं

juhuyānnijavījena sānnidhyāyāhutitrayaṃ

विद्यायां सप्त तत्त्वानि पादानामेकविंशतिं

vidyāyāṃ sapta tattvāni pādānāmekaviṃśatiṃ

षड् वर्णान् सञ्चरं चैकं लोकानां पञ्चविंशतिं

ṣaḍ varṇān sañcaraṃ caikaṃ lokānāṃ pañcaviṃśatiṃ

गुणानान्त्रयमेकञ्च विषयं रुद्रकारणं

guṇānāntrayamekañca viṣayaṃ rudrakāraṇaṃ

अन्तर्भाव्यातिरिक्तायां जीवनाडीकथद्वयं

antarbhāvyātiriktāyāṃ jīvanāḍīkathadvayaṃ

अस्त्रमादाय दध्याच्च पदं द्व्यधिकविंशतिं

astramādāya dadhyācca padaṃ dvyadhikaviṃśatiṃ

लोकानाञ्च कलानाञ्च षष्टिं गुणचतुष्टयं

lokānāñca kalānāñca ṣaṣṭiṃ guṇacatuṣṭayaṃ

मन्त्राणां त्रयमेकञ्च विषयं कारणं हरिं

mantrāṇāṃ trayamekañca viṣayaṃ kāraṇaṃ hariṃ

अन्तर्भाव्य प्रतिष्ठायां शुक्लयान्ताडनादिकं

antarbhāvya pratiṣṭhāyāṃ śuklayāntāḍanādikaṃ

विधाय नाभिसूत्रस्थां सन्निधायाहुतीर्यजेत्

vidhāya nābhisūtrasthāṃ sannidhāyāhutīryajet

ह्रीं भुवनानां शतं साग्रंपदानामष्टविंशतिं

hrīṃ bhuvanānāṃ śataṃ sāgraṃpadānāmaṣṭaviṃśatiṃ

वीजनाडीसमीराणां द्वयोरिन्द्रिययोरपि

vījanāḍīsamīrāṇāṃ dvayorindriyayorapi

वर्णन्तत्त्वञ्च विषयमेकैकं गुणपञ्चकं

varṇantattvañca viṣayamekaikaṃ guṇapañcakaṃ

हेतुं ब्रह्माण्डमन्त्रस्थं शम्बराणां चतुष्टयं

hetuṃ brahmāṇḍamantrasthaṃ śambarāṇāṃ catuṣṭayaṃ

निवृत्तौ पीतवर्णायामन्तर्भाव्य प्रताडयेत्

nivṛttau pītavarṇāyāmantarbhāvya pratāḍayet

आदौ यत्तत्त्वभागान्ते सूत्रे विन्यस्यपूजयेत्

ādau yattattvabhāgānte sūtre vinyasyapūjayet

जुहुयादाहुतीस्तिस्रः सन्निधाय पावके

juhuyādāhutīstisraḥ sannidhāya pāvake

इत्यादाय कलासूत्रे योजयेच्छिष्यविग्रहात्

ityādāya kalāsūtre yojayecchiṣyavigrahāt

सवीजायान्तु दीक्षायां समयाचारयागतः

savījāyāntu dīkṣāyāṃ samayācārayāgataḥ

देहारम्भकरक्षार्थं मन्त्रसिद्धिफलादपि

dehārambhakarakṣārthaṃ mantrasiddhiphalādapi

इष्टापूर्तादिधर्मार्थं व्यतिरिक्तं प्रबन्धकं

iṣṭāpūrtādidharmārthaṃ vyatiriktaṃ prabandhakaṃ

चैतन्यबोधकं सूक्ष्मं कलानामन्तरे स्मरेत्

caitanyabodhakaṃ sūkṣmaṃ kalānāmantare smaret

अमुनैव क्रमेणाथ कुर्यात्तर्पणदीपने

amunaiva krameṇātha kuryāttarpaṇadīpane

आहुतिभिः स्वमन्त्रेण तिसृभिस्तिसृभिस् तथा

āhutibhiḥ svamantreṇa tisṛbhistisṛbhis tathā

तत् सूत्रं व्याप्तिबोधाय कलास्थानेषु पञ्चसु

tat sūtraṃ vyāptibodhāya kalāsthāneṣu pañcasu

सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन तत्र साङ्गं शिवं यजेत्

saṅgṛhya kuṅkumājyena tatra sāṅgaṃ śivaṃ yajet

हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्

hūmphaḍantaiḥ kalāmantrair bhittvā pāśānanukramāt

नमो ऽन्तैश् च प्रविश्यान्तः कुर्याद् ग्रहणबन्धने

namo 'ntaiś ca praviśyāntaḥ kuryād grahaṇabandhane

पाशादीनाञ्च स्वीकारो ग्रहणं बन्धनं पुनः

pāśādīnāñca svīkāro grahaṇaṃ bandhanaṃ punaḥ

पुरुषं प्रति निःशेषव्यापारप्रतिपत्तये

puruṣaṃ prati niḥśeṣavyāpārapratipattaye

उपवेश्याथ तत् सूत्रं शिष्यस्कन्धे निवेशयेत्

upaveśyātha tat sūtraṃ śiṣyaskandhe niveśayet

विस्तृताघप्रमोषाय शतं मूलेन होमयेत्

vistṛtāghapramoṣāya śataṃ mūlena homayet

शरावसम्पुटे पुंसः स्त्रियाश् च प्रणितोदरे

śarāvasampuṭe puṃsaḥ striyāś ca praṇitodare

हृदस्त्रसम्पुटं सूत्रं विधायाभ्यर्चयेद्धृदा

hṛdastrasampuṭaṃ sūtraṃ vidhāyābhyarcayeddhṛdā

सूत्रं शिवेन साङ्गेन कृत्वा सम्पातशोधितं

sūtraṃ śivena sāṅgena kṛtvā sampātaśodhitaṃ

निदध्यात् कलशस्याधो रक्षां विज्ञापयेदिति

nidadhyāt kalaśasyādho rakṣāṃ vijñāpayediti

शिष्यं पुष्पं करे दत्वा सम्पूज्य कलशादिकं

śiṣyaṃ puṣpaṃ kare datvā sampūjya kalaśādikaṃ

प्रणमय्य वहिर्यायाद् यागमन्दिरमध्यतः

praṇamayya vahiryāyād yāgamandiramadhyataḥ

मण्डलत्रितयं कृत्वा मुमुक्ष्वनुत्तराननान्

maṇḍalatritayaṃ kṛtvā mumukṣvanuttarānanān

भुक्तये पूर्ववक्त्रांश् च शिष्यांस्तत्र निवेशयेत्

bhuktaye pūrvavaktrāṃś ca śiṣyāṃstatra niveśayet

प्रथमे पञ्चगव्यस्य प्राशयेच्चुल्लकत्रयं

prathame pañcagavyasya prāśayeccullakatrayaṃ

पाणिना कुशयुक्तेन अर्चितानन्तरान्तरं

pāṇinā kuśayuktena arcitānantarāntaraṃ

चरुन्ततस्तृतीये तु ग्रासत्रितयसम्मितं

caruntatastṛtīye tu grāsatritayasammitaṃ

अष्टग्रासप्रमाणं वा दशनस्पर्शवर्जितं

aṣṭagrāsapramāṇaṃ vā daśanasparśavarjitaṃ

पालाशपुटके मुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके

pālāśapuṭake muktau bhuktau pippalapatrake

हृदा सम्भोजनं दत्वा पूतैर् आचामयेज्जलैः

hṛdā sambhojanaṃ datvā pūtair ācāmayejjalaiḥ

दन्तकाष्ठं हृदा कृत्वा प्रक्षिपेच्छोभने शुभं

dantakāṣṭhaṃ hṛdā kṛtvā prakṣipecchobhane śubhaṃ

न्यूनादिदोषमोषाय मूलेनाष्टोत्तरं शतं

nyūnādidoṣamoṣāya mūlenāṣṭottaraṃ śataṃ

विधाय स्थिण्डिलेशाय सर्वकर्मसमर्पणं

vidhāya sthiṇḍileśāya sarvakarmasamarpaṇaṃ

पूजाविसर्जनञ्चास्य चण्डेशस्य च पूजनं

pūjāvisarjanañcāsya caṇḍeśasya ca pūjanaṃ

निर्माल्यमपनीयाथ शेषमग्नौ यजेच्चरोः

nirmālyamapanīyātha śeṣamagnau yajeccaroḥ

कलशं लोकपलांश् च पूजयित्वा विसृज्य च

kalaśaṃ lokapalāṃś ca pūjayitvā visṛjya ca

विसृजेद्गणमग्निञ्च रक्षितं यदि वाह्यतः

visṛjedgaṇamagniñca rakṣitaṃ yadi vāhyataḥ

वाह्यतो लोकपालानां दत्वा सङ्क्षेपतो बलिं

vāhyato lokapālānāṃ datvā saṅkṣepato baliṃ

भस्मना शुद्धतोयैर् वा स्नात्वा या गालयं विशेत्

bhasmanā śuddhatoyair vā snātvā yā gālayaṃ viśet

गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षान् सुरक्षितान्

gṛhasthān darbhaśayyāyāṃ pūrvaśīrṣān surakṣitān

हृदा सद्भस्मशय्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान्

hṛdā sadbhasmaśayyāyāṃ yatīn dakṣiṇamastakān

शिखाबद्धसिखानस्त्रसप्तमाणवकान्वितान्

śikhābaddhasikhānastrasaptamāṇavakānvitān

विज्ञाय स्नापयेच्छिष्यांस्ततो यायात् पुनर्वहिः

vijñāya snāpayecchiṣyāṃstato yāyāt punarvahiḥ

पञ्चगव्यञ्चरुं प्राश्य गृहीत्वा दन्तधावनं

pañcagavyañcaruṃ prāśya gṛhītvā dantadhāvanaṃ

समाचम्य शिवं ध्यात्वा शय्यामास्थाय पावनीं

samācamya śivaṃ dhyātvā śayyāmāsthāya pāvanīṃ

दीक्षागतङ्क्रियाकाण्डं संस्मरन् संविशेद्गुरुः

dīkṣāgataṅkriyākāṇḍaṃ saṃsmaran saṃviśedguruḥ

इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो विधिर्दीक्षाधिवासने

iti saṅkṣepataḥ prokto vidhirdīkṣādhivāsane