अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः
atha dvinavatitamo 'dhyāyaḥ
प्रतिष्ठाविधिकथनं
pratiṣṭhāvidhikathanaṃ
ईश्वर उवाच
īśvara uvāca
प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह
pratiṣṭhāṃ sampravakṣyāmi kramāt saṅkṣepato guha
पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः
pīṭhaṃ śaktiṃ śivo liṅgaṃ tadyogaḥ sā śivāṇubhiḥ
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते
pratiṣṭhāyāḥ pañca bhedāsteṣāṃ rūpaṃ vadāmi te
यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः
yatra brahmaśilāyogaḥ sā pratiṣṭhā viśeṣataḥ
स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं
sthāpanantu yathāyogaṃ pīṭha eva niveśanaṃ
प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते
pratiṣṭhābhinnapīṭhasya sthitasthāpanamucyate
उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा
utthāpanañca sā proktā liṅgoddhārapuraḥsarā
यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः
yasyāṃ tu liṅgamāropya saṃskāraḥ kriyate budhaiḥ
आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च
āthāpanaṃ taduddiṣṭaṃ dvidhā viṣṇvādikasya ca
आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्
āsu sarvāsu caitanyaṃ niyuñjīta paraṃ śivam
यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा
yadādhārādibhedena prāsādeṣvapi pañcadhā
परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया
parīkṣamatha medinyāḥ kuryātprāsādakāmyayā
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी
śuklājyagandhā raktā ca raktagandhā sugandhinī
पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्
pītā kṛṣṇā surāgandhā viprādīnāṃ mahī kramāt
पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते
pūrveśottarasarvatra pūrvā caiṣāṃ viśiṣyate
आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्
ākhāte hāstike yasyāḥ pūrṇe mṛdadhikā bhavet
उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां
uttamāntāṃ mahīṃ vidyāttoyādyair vā samukṣitāṃ
अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः
asthyaṅgārādibhirduṣṭāmatyantaṃ śodhayed guruḥ
नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं
nagaragrāmadurgārthaṃ gṛhaprāsādakāraṇaṃ
खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः
khananair gokulāvāsaiḥ karṣaṇair vā muhurmuhuḥ
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं
maṇḍape dvārapūjādi mantratṛptyavasānakaṃ
कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्
karma nirvartyāghorāstraṃ sahasraṃ vidhinā yajet
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः
samīkṛtyopaliptāyāṃ bhūmau saṃśodhayeddiśaḥ
स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं
svarṇadadhyakṣatai rekhāḥ prakurvīta pradakṣiṇaṃ
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत्
madhyādīśānakoṣṭasthe pūrṇakumbhe śivaṃ yajet
वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं
vāstumabhyarcya tattoyaiḥ siñcet kuddālakādikaṃ
बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत्
bāhye rakṣogaṇāniṣṭvā vidhinā digbalaṃ kṣipet
भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्
bhūmiṃ saṃsicya saṃsnāpya kuddālādyaṃ prapūjayet
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः
anyaṃ vastrayugacchajñaṃ kumbhaṃ skandhe dvijanmanaḥ
निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं
nidhāya gītavādyādibrahmagoṣasamākulaṃ
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके
pūjāṃ kumbhe samāhṛtya prāpte lagne 'gnikoṣṭhake
कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्
kuddālenābhiṣiktena madhvaktena tu khānayet
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत्
nairṛtyāṃ kṣepayenmṛtsnāṃ khāte kumbhajalaṃ kṣipet
पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं
purasya pūrvasīmantaṃ nayed yāvadabhīpsitaṃ
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं
atha tatra kṣaṇaṃ sthitvā bhrāmayet paritaḥ puraṃ
सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं
siñcan sīmantacihnāni yāvadīśānagocaraṃ
अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात्
arghyadānamidaṃ proktaṃ tatra kumbhaparibramāt
इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं
itthaṃ parigrahaṃ bhūmeḥ kurvīta tadanantaraṃ
कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया
karkarāntaṃ jalāntaṃ vā śalyadoṣajighāṃsayā
खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्
khānayed bhūḥ kumārīṃ ced vidhinā śalyamuddharet
अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु
akacaṭatapayaśahān mānavaścet praśnākṣarāṇi tu
अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
agnerdhvajādipātitāḥ svasthāne śalyamākhyānti
कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः
kartuścāṅgavikāreṇa jānīyāttatpramāṇataḥ
पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः
paśvādīnāṃ praveśena kīrtanair virutair diśaḥ
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत्
mātṛkāmaṣṭavargāḍhyāṃ phalake bhuvi vā likhet
शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
śalyajñānaṃ vargavaśāt pūrvādīśāntataḥ kramāt
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः
avarge caiva lohantu kavarge 'ṅgāramagnitaḥ
चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते
cavarge bhasma dakṣe syāṭ ṭavarge 'sthi ca nairṛte
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके
tavarge ceṣṭakā cāpye kapālañca pavargake
यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्
yavarge śavakītādi śavarge lohamādiśet
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि
havarge rajataṃ tadvadavargāccānarthakarānapi
प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
prīkṣyātmabhiḥ karāpūrair aṣṭāṅgulamṛdantaraiḥ
पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः
pādonaṃ khātamāpūrya sajalair mudgarāhataiḥ
लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
liptāṃ samaplavāṃ tatra kārayitvā bhuvaṃ guruḥ
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं
sāmānyārghyakaro yāyānmaṇḍapaṃ vakṣyāmāṇakaṃ
तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
toraṇadvāḥpatīniṣṭvā pratyagdvāreṇa saṃviśet
कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं
kuryāttatrātmaśuddhyādi kuṇḍamaṇḍapasaṃskṛtiṃ
कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं
kalasaṃ vardhanīsaktaṃ lokapālaśivārcanaṃ
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत्
agnerjananapūjādi sarvaṃ pūrvavadācaret
यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
yajamānānvito yāyācchilānāṃ snānamaṇḍapaṃ
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः
śilāḥ prāsādaliṅgasya pādadharmādisañjñakāḥ
अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः
aṣṭāṅgulocchritāḥ śastāś caturasrāḥ karāyatāḥ
पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः
pāṣāṇānāṃ śilāḥ kāryā iṣṭakānāṃ tadardhataḥ
प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
prāsāde 'śmaśilāḥ śaile iṣṭakā iṣṭakāmaye
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः
aṅkitā navavaktrādyaiḥ paṅkajāḥ paṅkajāṅkitāḥ
नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
nandā bhadrā jayā riktā pūrṇākhyā pañcamī matā
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा
āsāṃ padmo mahāpadmaḥ śaṅkho 'tha makaras tathā
समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः
samudraśceti pañcāmī nidhikumbhāḥ kramādhaḥ
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता
nandā bhadrā jayā pūrṇā ajitā cāparājitā
विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
vijayā maṅgalākhyā ca dharaṇī navamī śilā
सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः
subhadraś ca vibhadraś ca sunandaḥ puṣpanandakaḥ
जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
jayo 'tha vijayaś caiva kumbhaḥ pūrṇastathottaraḥ
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
navānāntu yathāsaṅkhyaṃ nidhikumbhaḥ pūrṇastathottaraḥ
आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना
āsanaṃ prathamaṃ dattvā tāḍyollikhyaśarāṇunā
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं
sarvāsāmaviśeṣeṇa tanutreṇāvaguṇṭhanaṃ
मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा
mṛdbhirgomayayogāmūtrakaṣāyair gandhavāriṇā
अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत्
astreṇa hūṃ phaḍantena malasnānaṃ samācaret
विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
vidhinā pañcagavyena snānaṃ pañcāmṛtena ca
गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना
gandhatoyāntaraṃ kuryānnijanāmāṅkitāṇunā
फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः
phalaratnasuvarṇānāṃ gośṛṅgasalilaistataḥ
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां
candanena samālabhya vastrair ācchādayecchilāṃ
स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
svarṇotthamāsanaṃ datvā nītvā yāgaṃ pradakṣiṇaṃ
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत्
śayyāyāṃ kuśatalpe vā hṛdayena niveśayet
सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
sampūjya nyasya buddhyādidharāntaṃ tattvasañcayaṃ
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत्
trikhaṇḍavyāpakaṃ tattvatrayañcānukramān nyaset
बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
buddhyādau cittaparyante cintātanmātrakāvadhau
तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः
tanmātrādau dharānte ca śivavidyātmanāṃ sthitiḥ
तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्
tattvāni nijamantreṇa tattveśāṃś ca hṛdārcayet
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं
sthāneṣu puṣpamālādicihniteṣu yathākramaṃ
ओं हूं शिवतत्त्वाय नमः । ओं हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः । ओं हां विद्यातत्त्वाय नमः । ओं हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः । ओं हां आत्मतत्त्वाय
oṃ hūṃ śivatattvāya namaḥ / oṃ hūṃ śivatattvādhipataye rudrāya namaḥ / oṃ hāṃ vidyātattvāya namaḥ / oṃ hāṃ vidyātattvādhipāya viṣṇave namaḥ / oṃ hāṃ ātmatattvāya
नमः । ओं हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः
namaḥ / oṃ hāṃ ātmatattvādhipataye brahmaṇe namaḥ
क्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
kṣamāgniyajamānārkān jalavātendukhāni ca
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां
pratitattvaṃ nyasedaṣṭau mūrtīḥ pratiśilāṃ śilāṃ
सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं
sarvaṃ paśupatiṃ cograṃ rudraṃ bhavamatheśvaraṃ
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात्
mahādevaṃ ca bhīmaṃ ca mūrtīśāṃś ca yathākramāt
ओं धरामूर्तये नमः, ओं धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
oṃ dharāmūrtaye namaḥ, oṃ dharādhipataye namaḥ,ityādimantrān lokapālān yathāsaṅkhyaṃ nijāṇubhiḥ
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः
vinyasya pūjayet kumbhāṃstanmantrair vā nijāṇubhiḥ
इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
indrādīnāṃ tu vījāni vakṣyamāṇakrameṇa tu
लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति
lūṃ rūṃ śūṃ pūṃ vūṃ yūṃ mūṃ hūṃ kṣūmiti
उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा
ukto navaśilāpakṣaḥ śilā pañcapadā tathā
प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
pratitattvaṃ nyasenmūrtīḥ sṛṣṭyā pañca dharādikāḥ
ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः
brahmā viṣṇus tathā rudra īśvaraś ca sadāśivaḥ
एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ete ca pañca mūrtīśā yaṣṭavyāstāsu pūrvavat
ओं पृथ्वीमूर्तये नमः । ओं पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः । इत्य् आदि मन्त्राः
oṃ pṛthvīmūrtaye namaḥ / oṃ pṛthvīmūrtyadhipataye brahmaṇe namaḥ / ity ādi mantrāḥ
सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः
sampūjya kalaśān pañca krameṇa nijanāmabhiḥ
निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्
nirundhīta vidhānena nyāso madhyaśilākramāt
कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः
kuryāt prākāramantreṇa bhūtidarbhaistataḥ
कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्
kuṇḍeṣu dhārikāṃ śaktiṃ vinyasyābhyarcya tarpayet
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः
tattvatattvādhipān mūrtīrmūrtīśāṃś ca ghṛtādibhiḥ
ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्
tato brahmāṃśaśuddhyarthaṃ mūlāṅgaṃ brahmabhiḥ kramāt
कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः
kṛtvā śatādipūrṇāntaṃ prokṣyāḥ śāntijalaiḥśilāḥ
पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्
pūjayecca kuśaiḥ spṛṣṭvā pratitattvamanukramāt
सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत्
sāṃnidhyamatha sandhānaṃ kṛtvā śuddhaṃ punarnyaset
एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्
evaṃ bhāgatraye karma gatvā gatvā samācaret
ओं आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति
oṃ āṃ īṃ ātmatattvavidyātattvābhyāṃ namaḥ iti
संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात्
saṃspṛśed darbhamūlādyair brahmāṅgāditrayaṃ kramāt
कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः
kuryāttattvānusandhānaṃ hrasvadīrghaprayogataḥ
ओं हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः
oṃ hāṃ uṃ vidyātattvaśivatattvābhyāṃ namaḥ
घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान्
ghṛtena madhunā pūrṇāṃstāmrakumbhān saratnakān
पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्
pañcagavyārghyarsasiktān lokapālādhidaivatān
पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत्
pūjayitvā nijair mantraiḥ sannidhau homamācaret
शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः
śilānāmatha sarvāsāṃ saṃsmaredadhidaivatāḥ
विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः
vidyārūpāḥ kṛtasnānā hemavārṇāḥ śilāmbarāḥ
न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये
nyūnādidoṣamoṣārthaṃ vāstubhūmeś ca śuddhaye
यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं
yajedastreṇa mūrdhāntamāhutīnāṃ śataṃ śataṃ
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः ॥
ity ādimahāpurāṇe āgneye śilānyāsakathanaṃ nāma dvinavatitamo 'dhyāyaḥ ||