व्यास उवाच इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्शणिः । प्रतिपूज्य वचस्तेशां प्रवक्तुम् उपचक्रमे ॥
vyāsa uvāca iti sampraśnasaṃhṛṣṭo viprāṇāṃ raumaharśaṇiḥ / pratipūjya vacasteśāṃ pravaktum upacakrame //
सूत उवाच यं प्रव्रजन्तम् अनुपेतम् अपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तरवो ऽभिनेदुस् तं सर्वभूतहृदयं मुनिम् आनतो ऽस्मि ॥
sūta uvāca yaṃ pravrajantam anupetam apetakṛtyaṃ dvaipāyano virahakātara ājuhāva / putreti tanmayatayā taravo 'bhinedus taṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munim ānato 'smi //
यः स्वानुभावम् अखिलश्रुतिसारम् एकम् अध्यात्मदीपम् अतितितीर्षतां तमो ऽन्धम् । संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुम् उपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥
yaḥ svānubhāvam akhilaśrutisāram ekam adhyātmadīpam atititīrṣatāṃ tamo 'ndham / saṃsāriṇāṃ karuṇayāha purāṇaguhyaṃ taṃ vyāsasūnum upayāmi guruṃ munīnām //
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत् ॥
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam / devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayam udīrayet //
मुनयः साधु पृष्टो ऽहं भवद्भिर्लोकमङ्गलम् । यत् कृतः कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥
munayaḥ sādhu pṛṣṭo 'haṃ bhavadbhirlokamaṅgalam / yat kṛtaḥ kṛṣṇasampraśno yenātmā suprasīdati //
स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥
sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktiradhokṣaje / ahaitukyapratihatā yayātmā suprasīdati //
वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥
vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ / janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ ca yadahaitukam //
धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः । नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥
dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsāṃ viṣvaksenakathāsu yaḥ / notpādayedyadi ratiṃ śrama eva hi kevalam //
धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थो ऽर्थायोपकल्पते । नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥
dharmasya hyāpavargyasya nārtho 'rthāyopakalpate / nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ //
कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता । जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः ॥
kāmasya nendriyaprītirlābho jīveta yāvatā / jīvasya tattvajijñāsā nārtho yaśceha karmabhiḥ //
वदन्ति तत् तत्त्वविदस्तत्त्वं यज् ज्ञानम् अद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते ॥
vadanti tat tattvavidastattvaṃ yaj jñānam advayam / brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate //
तच् छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया । पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥
tac chraddadhānā munayo jñānavairāgyayuktayā / paśyantyātmani cātmānaṃ bhaktyā śrutagṛhītayā //
अतः पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः । स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम् ॥ ॥
ataḥ pumbhirdvijaśreṣṭhā varṇāśramavibhāgaśaḥ / svanuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhirharitoṣaṇam // //
॥ तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ॥
// tasmādekena manasā bhagavān sātvatāṃ patiḥ / śrotavyaḥ kīrtitavyaśca dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā //
यदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् । छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात् कथारतिम् ॥
yadanudhyāsinā yuktāḥ karmagranthinibandhanam / chindanti kovidāstasya ko na kuryāt kathāratim //
शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः । स्यान् महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥
śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudevakathāruciḥ / syān mahatsevayā viprāḥ puṇyatīrthaniṣevaṇāt //
शृण्वतां स्वकथाः कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः । हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥
śṛṇvatāṃ svakathāḥ kṛṣṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ / hṛdyantaḥstho hyabhadrāṇi vidhunoti suhṛtsatām //
नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया । भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥
naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā / bhagavatyuttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī //
तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये । चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥
tadā rajastamobhāvāḥ kāmalobhādayaśca ye / ceta etairanāviddhaṃ sthitaṃ sattve prasīdati //
एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः । भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥
evaṃ prasannamanaso bhagavadbhaktiyogataḥ / bhagavattattvavijñānaṃ muktasaṅgasya jāyate //
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare //
अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा । वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥
ato vai kavayo nityaṃ bhaktiṃ paramayā mudā / vāsudeve bhagavati kurvantyātmaprasādanīm //
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर् युक्तः परमपुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः ॥
sattvaṃ rajastama iti prakṛterguṇāstair yuktaḥ paramapuruṣa eka ihāsya dhatte / sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥ śreyāṃsi tatra khalu sattvatanornṛṇāṃ syuḥ //
पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः । तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥
pārthivāddāruṇo dhūmastasmādagnistrayīmayaḥ / tamasastu rajastasmāt sattvaṃ yadbrahmadarśanam //
भेजिरे मुनयो ऽथाग्रे भगवन्तम् अधोक्षजम् । सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते ये ऽनु तान् इह ॥
bhejire munayo 'thāgre bhagavantam adhokṣajam / sattvaṃ viśuddhaṃ kṣemāya kalpante ye 'nu tān iha //
मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीन् अथ । नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः ॥
mumukṣavo ghorarūpān hitvā bhūtapatīn atha / nārāyaṇakalāḥ śāntā bhajanti hyanasūyavaḥ //
रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै । पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः ॥
rajastamaḥprakṛtayaḥ samaśīlā bhajanti vai / pitṛbhūtaprajeśādīn śriyaiśvaryaprajepsavaḥ //
वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः । वासुदेवपरा योग वासुदेवपराः क्रियाः ॥
vāsudevaparā vedā vāsudevaparā makhāḥ / vāsudevaparā yoga vāsudevaparāḥ kriyāḥ //
वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः ॥
vāsudevaparaṃ jñānaṃ vāsudevaparaṃ tapaḥ / vāsudevaparo dharmo vāsudevaparā gatiḥ //
स एवेदं ससर्जाग्रे भगवान् आत्ममायया । सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभुः ॥
sa evedaṃ sasarjāgre bhagavān ātmamāyayā / sadasadrūpayā cāsau guṇamayāguṇo vibhuḥ //
तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवान् इव । अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः ॥
tayā vilasiteṣveṣu guṇeṣu guṇavān iva / antaḥpraviṣṭa ābhāti vijñānena vijṛmbhitaḥ //
यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेकः स्वयोनिषु । नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥
yathā hyavahito vahnirdāruṣvekaḥ svayoniṣu / nāneva bhāti viśvātmā bhūteṣu ca tathā pumān //
असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः । स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥
asau guṇamayairbhāvairbhūtasūkṣmendriyātmabhiḥ / svanirmiteṣu nirviṣṭo bhuṅkte bhūteṣu tadguṇān //
भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावनः । लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्नरादिषु ॥
bhāvayatyeṣa sattvena lokān vai lokabhāvanaḥ / līlāvatārānurato devatiryaṅnarādiṣu //