व्यास उवाच इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् । वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनको ऽब्रवीत् ॥
vyāsa uvāca iti bruvāṇaṃ saṃstūya munīnāṃ dīrghasatriṇām / vṛddhaḥ kulapatiḥ sūtaṃ bahvṛcaḥ śaunako 'bravīt //
शौनक उवाच सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर । कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ् छुकः ॥
śaunaka uvāca sūta sūta mahābhāga vada no vadatāṃ vara / kathāṃ bhāgavatīṃ puṇyāṃ yadāha bhagavāñ chukaḥ //
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना । कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः ॥
kasmin yuge pravṛtteyaṃ sthāne vā kena hetunā / kutaḥ sañcoditaḥ kṛṣṇaḥ kṛtavān saṃhitāṃ muniḥ //
तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः । एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥
tasya putro mahāyogī samadṛṅ nirvikalpakaḥ / ekāntamatirunnidro gūḍho mūḍha iveyate //
दृष्ट्वानुयान्तम् ऋषिम् आत्मजम् अप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् । तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः ॥
dṛṣṭvānuyāntam ṛṣim ātmajam apyanagnaṃ devyo hriyā paridadhurna sutasya citram / tadvīkṣya pṛcchati munau jagadustavāsti strīpumbhidā na tu sutasya viviktadṛṣṭeḥ //
कथम् आलक्षितः पौरैः सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलान् । उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये ॥
katham ālakṣitaḥ pauraiḥ samprāptaḥ kurujāṅgalān / unmattamūkajaḍavadvicaran gajasāhvaye //
कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह । संवादः समभूत् तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः ॥
kathaṃ vā pāṇḍaveyasya rājarṣermuninā saha / saṃvādaḥ samabhūt tāta yatraiṣā sātvatī śrutiḥ //
स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् । अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम् ॥
sa godohanamātraṃ hi gṛheṣu gṛhamedhinām / avekṣate mahābhāgastīrthīkurvaṃstadāśramam //
अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् । तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः ॥
abhimanyusutaṃ sūta prāhurbhāgavatottamam / tasya janma mahāścaryaṃ karmāṇi ca gṛṇīhi naḥ //
स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः । प्रायोपविष्टो गङ्गायाम् अनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥
sa samrāṭ kasya vā hetoḥ pāṇḍūnāṃ mānavardhanaḥ / prāyopaviṣṭo gaṅgāyām anādṛtyādhirāṭśriyam //
नमन्ति यत्पादनिकेतम् आत्मनः शिवाय हानीय धनानि शत्रवः । कथं स वीरः श्रियम् अङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुम् अहो सहासुभिः ॥
namanti yatpādaniketam ātmanaḥ śivāya hānīya dhanāni śatravaḥ / kathaṃ sa vīraḥ śriyam aṅga dustyajāṃ yuvaiṣatotsraṣṭum aho sahāsubhiḥ //
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः । जीवन्ति नात्मार्थम् असौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम् ॥
śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ya uttamaślokaparāyaṇā janāḥ / jīvanti nātmārtham asau parāśrayaṃ mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram //
तत् सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन । मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातम् अन्यत्र छान्दसात् ॥
tat sarvaṃ naḥ samācakṣva pṛṣṭo yadiha kiñcana / manye tvāṃ viṣaye vācāṃ snātam anyatra chāndasāt //
सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये । जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः ॥
sūta uvāca dvāpare samanuprāpte tṛtīye yugaparyaye / jātaḥ parāśarādyogī vāsavyāṃ kalayā hareḥ //
स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः । विविक्त एक आसीन उदिते रविमण्डले ॥
sa kadācit sarasvatyā upaspṛśya jalaṃ śuciḥ / vivikta eka āsīna udite ravimaṇḍale //
परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा । युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥
parāvarajñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyaktaraṃhasā / yugadharmavyatikaraṃ prāptaṃ bhuvi yuge yuge //
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषः ॥
bhautikānāṃ ca bhāvānāṃ śaktihrāsaṃ ca tatkṛtam / aśraddadhānān niḥsattvān durmedhān hrasitāyuṣaḥ //
दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितम् अमोघदृक् ॥
durbhagāṃśca janān vīkṣya munirdivyena cakṣuṣā / sarvavarṇāśramāṇāṃ yaddadhyau hitam amoghadṛk //
चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् । व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदम् एकं चतुर्विधम् ॥
cāturhotraṃ karma śuddhaṃ prajānāṃ vīkṣya vaidikam / vyadadhādyajñasantatyai vedam ekaṃ caturvidham //
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः । इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥
ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vedāścatvāra uddhṛtāḥ / itihāsapurāṇaṃ ca pañcamo veda ucyate //
तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः । वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषाम् उत ॥
tatrargvedadharaḥ pailaḥ sāmago jaiminiḥ kaviḥ / vaiśampāyana evaiko niṣṇāto yajuṣām uta //
अथर्वाङ्गिरसाम् आसीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः । इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः ॥
atharvāṅgirasām āsīt sumanturdāruṇo muniḥ / itihāsapurāṇānāṃ pitā me romaharṣaṇaḥ //
त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्न् अनेकधा । शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनो ऽभवन् ॥
ta eta ṛṣayo vedaṃ svaṃ svaṃ vyasyann anekadhā / śiṣyaiḥ praśiṣyaistacchiṣyairvedāste śākhino 'bhavan //
त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा । एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः ॥
ta eva vedā durmedhairdhāryante puruṣairyathā / evaṃ cakāra bhagavān vyāsaḥ kṛpaṇavatsalaḥ //
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह । इति भारतम् आख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥
strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā / karmaśreyasi mūḍhānāṃ śreya evaṃ bhavediha / iti bhāratam ākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam //
एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः । सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं ततः ॥
evaṃ pravṛttasya sadā bhūtānāṃ śreyasi dvijāḥ / sarvātmakenāpi yadā nātuṣyaddhṛdayaṃ tataḥ //
नातिप्रसीदद्धृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ । वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित् ॥
nātiprasīdaddhṛdayaḥ sarasvatyāstaṭe śucau / vitarkayan viviktastha idaṃ covāca dharmavit //
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवो ऽग्नयः । मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥
dhṛtavratena hi mayā chandāṃsi guravo 'gnayaḥ / mānitā nirvyalīkena gṛhītaṃ cānuśāsanam //
भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शितः । दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥
bhāratavyapadeśena hyāmnāyārthaśca pradarśitaḥ / dṛśyate yatra dharmādi strīśūdrādibhirapyuta //
तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः । असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तमः ॥
tathāpi bata me daihyo hyātmā caivātmanā vibhuḥ / asampanna ivābhāti brahmavarcasya sattamaḥ //
किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः । प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः ॥
kiṃ vā bhāgavatā dharmā na prāyeṇa nirūpitāḥ / priyāḥ paramahaṃsānāṃ ta eva hyacyutapriyāḥ //
तस्यैवं खिलम् आत्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः । कृष्णस्य नारदो ऽभ्यागादाश्रमं प्राग् उदाहृतम् ॥
tasyaivaṃ khilam ātmānaṃ manyamānasya khidyataḥ / kṛṣṇasya nārado 'bhyāgādāśramaṃ prāg udāhṛtam //
तम् अभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः । पूजयाम् आस विधिवन् नारदं सुरपूजितम् ॥
tam abhijñāya sahasā pratyutthāyāgataṃ muniḥ / pūjayām āsa vidhivan nāradaṃ surapūjitam //