श्री-शुक उवाच ततश् च पौगण्ड-वयः-श्रीतौ व्रजे बभूवतुस् तौ पशु-पाल-सम्मतौ ततश् च पौगण्ड-वयः-श्रीतौ व्रजे बभूवतुस् तौ पशु-पाल-सम्मतौ गाश् चारयन्तौ सखिभिः समं पदैर् वृन्दावनं पुण्यम् अतीव चक्रतुः ॥
śrī-śuka uvāca tataś ca paugaṇḍa-vayaḥ-śrītau vraje babhūvatus tau paśu-pāla-sammatau tataś ca paugaṇḍa-vayaḥ-śrītau vraje babhūvatus tau paśu-pāla-sammatau gāś cārayantau sakhibhiḥ samaṃ padair vṛndāvanaṃ puṇyam atīva cakratuḥ //
तन् माधवो वेणुम् उदीरयन् वृतो गोपैर् गृणद्भिः स्व-यशो बलान्वितः । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यम् आविशद् विहर्तु-कामः कुसुमाकरं वनम् ॥
tan mādhavo veṇum udīrayan vṛto gopair gṛṇadbhiḥ sva-yaśo balānvitaḥ / paśūn puraskṛtya paśavyam āviśad vihartu-kāmaḥ kusumākaraṃ vanam //
तन् मञ्जु-घोषालि-मृग-द्विजाकुलं महन्-मनः-प्रख्य-पयः-सरस्वता । वातेन जुष्टं शत-पत्र-गन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥
tan mañju-ghoṣāli-mṛga-dvijākulaṃ mahan-manaḥ-prakhya-payaḥ-sarasvatā / vātena juṣṭaṃ śata-patra-gandhinā nirīkṣya rantuṃ bhagavān mano dadhe //
स तत्र तत्रारुण-पल्लव-श्रिया फल-प्रसूनोरु-भरेण पादयोः । स्पृशच् छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्न् इवाहाग्र-जम् आदि-पूरुषः ॥
sa tatra tatrāruṇa-pallava-śriyā phala-prasūnoru-bhareṇa pādayoḥ / spṛśac chikhān vīkṣya vanaspatīn mudā smayann ivāhāgra-jam ādi-pūruṣaḥ //
श्री-भगवान् उवाच अहो अमी देव-वरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनः-फलार्हणम् । नमन्त्य् उपादाय शिखाभिर् आत्मनस् तमो-ऽपहत्यै तरु-जन्म यत्-कृतम् ॥
śrī-bhagavān uvāca aho amī deva-varāmarārcitaṃ pādāmbujaṃ te sumanaḥ-phalārhaṇam / namanty upādāya śikhābhir ātmanas tamo-'pahatyai taru-janma yat-kṛtam //
एते ऽलिनस् तव यशो ऽखिल-लोक-तीर्थं गायन्त आदि-पुरुषानुपथं भजन्ते अम्प्; प्रायो अमी मुनि-गणा भवदीय-मुख्या गूढं वने ऽपि न जहत्य् अनघात्म-दैवम् ॥
ete 'linas tava yaśo 'khila-loka-tīrthaṃ gāyanta ādi-puruṣānupathaṃ bhajante amp; prāyo amī muni-gaṇā bhavadīya-mukhyā gūḍhaṃ vane 'pi na jahaty anaghātma-daivam //
नृत्यन्त्य् अमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियम् ईक्षणेन नृत्यन्त्य् अमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियम् ईक्षणेन सूक्तैश् च कोकिल-गणा गृहम् आगताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्गः ॥
nṛtyanty amī śikhina īḍya mudā hariṇyaḥ kurvanti gopya iva te priyam īkṣaṇena nṛtyanty amī śikhina īḍya mudā hariṇyaḥ kurvanti gopya iva te priyam īkṣaṇena sūktaiś ca kokila-gaṇā gṛham āgatāya dhanyā vanaukasa iyān hi satāṃ nisargaḥ //
धन्येयम् अद्य धरणी तृण-वीरुधस् त्वत्- पाद-स्पृशो द्रुम-लताः करजाभिमृष्टाः धन्येयम् अद्य धरणी तृण-वीरुधस् त्वत्- पाद-स्पृशो द्रुम-लताः करजाभिमृष्टाः नद्यो ऽद्रयः खग-मृगाः सदयावलोकैर् गोप्यो ऽन्तरेण भुजयोर् अपि यत्-स्पृहा श्रीः ॥
dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat- pāda-spṛśo druma-latāḥ karajābhimṛṣṭāḥ dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat- pāda-spṛśo druma-latāḥ karajābhimṛṣṭāḥ nadyo 'drayaḥ khaga-mṛgāḥ sadayāvalokair gopyo 'ntareṇa bhujayor api yat-spṛhā śrīḥ //
श्री-शुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्णः प्रीत-मनाः पशून् । रेमे सञ्चारयन्न् अद्रेः सरिद्-रोधःसु सानुगः ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ vṛndāvanaṃ śrīmat kṛṣṇaḥ prīta-manāḥ paśūn / reme sañcārayann adreḥ sarid-rodhaḥsu sānugaḥ //
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्व् अनुव्रतैः । उपगीयमान-चरितः पथि सङ्कर्षणान्वितः ॥
kvacid gāyati gāyatsu madāndhāliṣv anuvrataiḥ / upagīyamāna-caritaḥ pathi saṅkarṣaṇānvitaḥ //
अनुजल्पति जल्पन्तं कल-वाक्यैः शुकं क्वचित् । क्वचित् स-वल्गु कूजन्तम् अनुकूजति कोकिलम् ॥
anujalpati jalpantaṃ kala-vākyaiḥ śukaṃ kvacit / kvacit sa-valgu kūjantam anukūjati kokilam //
क्वचिच् च काल-हंसानाम् अनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥
kvacic ca kāla-haṃsānām anukūjati kūjitam / abhinṛtyati nṛtyantaṃ barhiṇaṃ hāsayan kvacit //
मेघ-गम्भीरया वाचा नामभिर् दूर-गान् पशून् । क्वचिद् आह्वयति प्रीत्या गो-गोपाल-मनोज्ञया ॥
megha-gambhīrayā vācā nāmabhir dūra-gān paśūn / kvacid āhvayati prītyā go-gopāla-manojñayā //
चकोर-क्रौञ्च-चक्राह्व- भारद्वाजांश् च बर्हिणः । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीत-वद् व्याघ्र-सिंहयोः ॥
cakora-krauñca-cakrāhva- bhāradvājāṃś ca barhiṇaḥ / anurauti sma sattvānāṃ bhīta-vad vyāghra-siṃhayoḥ //
क्वचित् क्रीडा-परिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्य् आर्यं पाद-संवाहनादिभिः ॥
kvacit krīḍā-pariśrāntaṃ gopotsaṅgopabarhaṇam / svayaṃ viśramayaty āryaṃ pāda-saṃvāhanādibhiḥ //
नृत्यतो गायतः क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथः । गृहीत-हस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतुः ॥
nṛtyato gāyataḥ kvāpi valgato yudhyato mithaḥ / gṛhīta-hastau gopālān hasantau praśaśaṃsatuḥ //
क्वचित् पल्लव-तल्पेषु नियुद्ध-श्रम-कर्शितः । वृक्ष-मूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हणः ॥
kvacit pallava-talpeṣu niyuddha-śrama-karśitaḥ / vṛkṣa-mūlāśrayaḥ śete gopotsaṅgopabarhaṇaḥ //
पाद-संवाहनं चक्रुः केचित् तस्य महात्मनः । अपरे हत-पाप्मानो व्यजनैः समवीजयन् ॥
pāda-saṃvāhanaṃ cakruḥ kecit tasya mahātmanaḥ / apare hata-pāpmāno vyajanaiḥ samavījayan //
अन्ये तद्-अनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मनः । गायन्ति स्म महा-राज स्नेह-क्लिन्न-धियः शनैः ॥
anye tad-anurūpāṇi manojñāni mahātmanaḥ / gāyanti sma mahā-rāja sneha-klinna-dhiyaḥ śanaiḥ //
एवं निगूढात्म-गतिः स्व-मायया गोपात्मजत्वं चरितैर् विडम्बयन् । रेमे रमा-लालित-पाद-पल्लवो ग्राम्यैः समं ग्राम्य-वद् ईश-चेष्टितः ॥
evaṃ nigūḍhātma-gatiḥ sva-māyayā gopātmajatvaṃ caritair viḍambayan / reme ramā-lālita-pāda-pallavo grāmyaiḥ samaṃ grāmya-vad īśa-ceṣṭitaḥ //
श्रीदामा नाम गोपालो राम-केशवयोः सखा । सुबल-स्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदम् अब्रुवन् ॥
śrīdāmā nāma gopālo rāma-keśavayoḥ sakhā / subala-stokakṛṣṇādyā gopāḥ premṇedam abruvan //
राम राम महा-बाहो कृष्ण दुष्ट-निबर्हण । इतो ऽविदूरे सु-महद् वनं तालालि-सङ्कुलम् ॥
rāma rāma mahā-bāho kṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇa / ito 'vidūre su-mahad vanaṃ tālāli-saṅkulam //
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्व् अवरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥
phalāni tatra bhūrīṇi patanti patitāni ca / santi kintv avaruddhāni dhenukena durātmanā //
सो ऽति-वीर्यो ऽसुरो राम हे कृष्ण खर-रूप-धृक् । आत्म-तुल्य-बलैर् अन्यैर् ज्ञातिभिर् बहुभिर् वृतः ॥
so 'ti-vīryo 'suro rāma he kṛṣṇa khara-rūpa-dhṛk / ātma-tulya-balair anyair jñātibhir bahubhir vṛtaḥ //
तस्मात् कृत-नराहाराद् भीतैर् नृभिर् अमित्र-हन् । न सेव्यते पशु-गणैः पक्षि-सङ्घैर् विवर्जितम् ॥
tasmāt kṛta-narāhārād bhītair nṛbhir amitra-han / na sevyate paśu-gaṇaiḥ pakṣi-saṅghair vivarjitam //
विद्यन्ते ऽभुक्त-पूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर् गन्धो विषूचीनो ऽवगृह्यते ॥
vidyante 'bhukta-pūrvāṇi phalāni surabhīṇi ca / eṣa vai surabhir gandho viṣūcīno 'vagṛhyate //
प्रयच्छ तानि नः कृष्ण गन्ध-लोभित-चेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥
prayaccha tāni naḥ kṛṣṇa gandha-lobhita-cetasām / vāñchāsti mahatī rāma gamyatāṃ yadi rocate //
एवं सुहृद्-वचः श्रुत्वा सुहृत्-प्रिय-चिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर् गोपैर् वृतौ तालवनं प्रभू ॥
evaṃ suhṛd-vacaḥ śrutvā suhṛt-priya-cikīrṣayā / prahasya jagmatur gopair vṛtau tālavanaṃ prabhū //
बलः प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयाम् आस मतङ्-गज इवौजसा ॥
balaḥ praviśya bāhubhyāṃ tālān samparikampayan / phalāni pātayām āsa mataṅ-gaja ivaujasā //
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुर-रासभः । अभ्यधावत् क्षिति-तलं स-नगं परिकम्पयन् ॥
phalānāṃ patatāṃ śabdaṃ niśamyāsura-rāsabhaḥ / abhyadhāvat kṣiti-talaṃ sa-nagaṃ parikampayan //
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि का-शब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खलः ॥
sametya tarasā pratyag dvābhyāṃ padbhyāṃ balaṃ balī / nihatyorasi kā-śabdaṃ muñcan paryasarat khalaḥ //
पुनर् आसाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थितः । चरणाव् अपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥
punar āsādya saṃrabdha upakroṣṭā parāk sthitaḥ / caraṇāv aparau rājan balāya prākṣipad ruṣā //
स तं गृहीत्वा प्रपदोर् भ्रामयित्वैक-पाणिना । चिक्षेप तृण-राजाग्रे भ्रामण-त्यक्त-जीवितम् ॥
sa taṃ gṛhītvā prapador bhrāmayitvaika-pāṇinā / cikṣepa tṛṇa-rājāgre bhrāmaṇa-tyakta-jīvitam //
तेनाहतो महा-तालो वेपमानो बृहच्-छिराः । पार्श्व-स्थं कम्पयन् भग्नः स चान्यं सो ऽपि चापरम् ॥
tenāhato mahā-tālo vepamāno bṛhac-chirāḥ / pārśva-sthaṃ kampayan bhagnaḥ sa cānyaṃ so 'pi cāparam //
बलस्य लीलयोत्सृष्ट- खर-देह-हताहताः । तालाश् चकम्पिरे सर्वे महा-वातेरिता इव ॥
balasya līlayotsṛṣṭa- khara-deha-hatāhatāḥ / tālāś cakampire sarve mahā-vāteritā iva //
नैतच् चित्रं भगवति ह्य् अनन्ते जगद्-ईश्वरे । ओत-प्रोतम् इदं यस्मिंस् तन्तुष्व् अङ्ग यथा पटः ॥
naitac citraṃ bhagavati hy anante jagad-īśvare / ota-protam idaṃ yasmiṃs tantuṣv aṅga yathā paṭaḥ //
ततः कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारो ऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हत-बान्धवाः ॥
tataḥ kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca jñātayo dhenukasya ye / kroṣṭāro 'bhyadravan sarve saṃrabdhā hata-bāndhavāḥ //
तांस् तान् आपततः कृष्णो रामश् च नृप लीलया । गृहीत-पश्चाच्-चरणान् प्राहिणोत् तृण-राजसु ॥
tāṃs tān āpatataḥ kṛṣṇo rāmaś ca nṛpa līlayā / gṛhīta-paścāc-caraṇān prāhiṇot tṛṇa-rājasu //
फल-प्रकर-सङ्कीर्णं दैत्य-देहैर् गतासुभिः । रराज भूः स-तालाग्रैर् घनैर् इव नभस्-तलम् ॥
phala-prakara-saṅkīrṇaṃ daitya-dehair gatāsubhiḥ / rarāja bhūḥ sa-tālāgrair ghanair iva nabhas-talam //
तयोस् तत् सु-महत् कर्म निशम्य विबुधादयः । मुमुचुः पुष्प-वर्षाणि चक्रुर् वाद्यानि तुष्टुवुः ॥
tayos tat su-mahat karma niśamya vibudhādayaḥ / mumucuḥ puṣpa-varṣāṇi cakrur vādyāni tuṣṭuvuḥ //
अथ ताल-फलान्य् आदन् मनुष्या गत-साध्वसाः । तृणं च पशवश् चेरुर् हत-धेनुक-कानने ॥
atha tāla-phalāny ādan manuṣyā gata-sādhvasāḥ / tṛṇaṃ ca paśavaś cerur hata-dhenuka-kānane //
कृष्णः कमल-पत्राक्षः पुण्य-श्रवण-कीर्तनः । स्तूयमानो ऽनुगैर् गोपैः साग्रजो व्रजम् आव्रजत् ॥
kṛṣṇaḥ kamala-patrākṣaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ / stūyamāno 'nugair gopaiḥ sāgrajo vrajam āvrajat //
तं गोरजश्-छुरित-कुन्तल-बद्ध-बर्ह- वन्य-प्रसून-रुचिरेक्षण-चारु-हासम् अम्प्; वेणुम् क्वणन्तम् अनुगैर् उपगीत-कीर्तिं गोप्यो दिदृक्षित-दृशो ऽभ्यगमन् समेताः ॥
taṃ gorajaś-churita-kuntala-baddha-barha- vanya-prasūna-rucirekṣaṇa-cāru-hāsam amp; veṇum kvaṇantam anugair upagīta-kīrtiṃ gopyo didṛkṣita-dṛśo 'bhyagaman sametāḥ //
पीत्वा मुकुन्द-मुख-सारघम् अक्षि-भृङ्गैस् तापं जहुर् विरह-जं व्रज-योषितो ऽह्नि पीत्वा मुकुन्द-मुख-सारघम् अक्षि-भृङ्गैस् तापं जहुर् विरह-जं व्रज-योषितो ऽह्नि तत् सत्-कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीड-हास-विनयं यद् अपाङ्ग-मोक्षम् ॥
pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgais tāpaṃ jahur viraha-jaṃ vraja-yoṣito 'hni pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgais tāpaṃ jahur viraha-jaṃ vraja-yoṣito 'hni tat sat-kṛtiṃ samadhigamya viveśa goṣṭhaṃ savrīḍa-hāsa-vinayaṃ yad apāṅga-mokṣam //
तयोर् यशोदा-रोहिण्यौ पुत्रयोः पुत्र-वत्सले । यथा-कामं यथा-कालं व्यधत्तां परमाशिषः ॥
tayor yaśodā-rohiṇyau putrayoḥ putra-vatsale / yathā-kāmaṃ yathā-kālaṃ vyadhattāṃ paramāśiṣaḥ //
गताध्वान-श्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभिः । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्य-स्रग्-गन्ध-मण्डितौ ॥
gatādhvāna-śramau tatra majjanonmardanādibhiḥ / nīvīṃ vasitvā rucirāṃ divya-srag-gandha-maṇḍitau //
जनन्य्-उपहृतं प्राश्य स्वाद्य् अन्नम् उपलालितौ । संविश्य वर-शय्यायां सुखं सुषुपतुर् व्रजे ॥
janany-upahṛtaṃ prāśya svādy annam upalālitau / saṃviśya vara-śayyāyāṃ sukhaṃ suṣupatur vraje //
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावन-चरः क्वचित् । ययौ रामम् ऋते राजन् कालिन्दीं सखिभिर् वृतः ॥
evaṃ sa bhagavān kṛṣṇo vṛndāvana-caraḥ kvacit / yayau rāmam ṛte rājan kālindīṃ sakhibhir vṛtaḥ //
अथ गावश् च गोपाश् च निदाघातप-पीडिताः । दुष्टं जलं पपुस् तस्यास् तृष्णार्ता विष-दूषितम् ॥
atha gāvaś ca gopāś ca nidāghātapa-pīḍitāḥ / duṣṭaṃ jalaṃ papus tasyās tṛṣṇārtā viṣa-dūṣitam //
विषाम्भस् तद् उपस्पृश्य दैवोपहत-चेतसः । निपेतुर् व्यसवः सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥
viṣāmbhas tad upaspṛśya daivopahata-cetasaḥ / nipetur vyasavaḥ sarve salilānte kurūdvaha //
वीक्ष्य तान् वै तथा-भूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । ईक्षयामृत-वर्षिण्या स्व-नाथान् समजीवयत् ॥
vīkṣya tān vai tathā-bhūtān kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ / īkṣayāmṛta-varṣiṇyā sva-nāthān samajīvayat //
ते सम्प्रतीत-स्मृतयः समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सु-विस्मिताः सर्वे वीक्षमाणाः परस्परम् ॥
te sampratīta-smṛtayaḥ samutthāya jalāntikāt / āsan su-vismitāḥ sarve vīkṣamāṇāḥ parasparam //
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनर् उत्थानम् आत्मनः ॥
anvamaṃsata tad rājan govindānugrahekṣitam / pītvā viṣaṃ paretasya punar utthānam ātmanaḥ //