श्री-गोप ऊचुः राम राम महा-बाहो कृष्ण दुष्ट-निबर्हण । एषा वै बाधते क्षुन् नस् तच्-छान्तिं कर्तुम् अर्हथः ॥
śrī-gopa ūcuḥ rāma rāma mahā-bāho kṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇa / eṣā vai bādhate kṣun nas tac-chāntiṃ kartum arhathaḥ //
श्री-शुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर् भगवान् देवकी-सुतः । भक्ताया विप्र-भार्यायाः प्रसीदन्न् इदम् अब्रवीत् ॥
śrī-śuka uvāca iti vijñāpito gopair bhagavān devakī-sutaḥ / bhaktāyā vipra-bhāryāyāḥ prasīdann idam abravīt //
प्रयात देव-यजनं ब्राह्मणा ब्रह्म-वादिनः । सत्रम् आङ्गिरसं नाम ह्य् आसते स्वर्ग-काम्यया ॥
prayāta deva-yajanaṃ brāhmaṇā brahma-vādinaḥ / satram āṅgirasaṃ nāma hy āsate svarga-kāmyayā //
तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्-विसर्जिताः । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम् ॥
tatra gatvaudanaṃ gopā yācatāsmad-visarjitāḥ / kīrtayanto bhagavata āryasya mama cābhidhām //
इत्य् आदिष्टा भगवता गत्वा याचन्त ते तथा । कृताञ्जलि-पुटा विप्रान् दण्ड-वत् पतिता भुवि ॥
ity ādiṣṭā bhagavatā gatvā yācanta te tathā / kṛtāñjali-puṭā viprān daṇḍa-vat patitā bhuvi //
हे भूमि-देवाः शृणुत कृष्णस्यादेश-कारिणः । प्राप्ताञ् जानीत भद्रं वो गोपान् नो राम-चोदितान् ॥
he bhūmi-devāḥ śṛṇuta kṛṣṇasyādeśa-kāriṇaḥ / prāptāñ jānīta bhadraṃ vo gopān no rāma-coditān //
गाश् चारयन्ताव् अविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर् द्विजा ओदनम् अर्थिनोर् यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्म-वित्तमाः ॥
gāś cārayantāv avidūra odanaṃ rāmācyutau vo laṣato bubhukṣitau / tayor dvijā odanam arthinor yadi śraddhā ca vo yacchata dharma-vittamāḥ //
दीक्षायाः पशु-संस्थायाः सौत्रामण्याश् च सत्तमाः । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नम् अश्नन् हि दुष्यति ॥
dīkṣāyāḥ paśu-saṃsthāyāḥ sautrāmaṇyāś ca sattamāḥ / anyatra dīkṣitasyāpi nānnam aśnan hi duṣyati //
इति ते भगवद्-याच्ञां शृण्वन्तो ऽपि न शुश्रुवुः । क्षुद्राशा भूरि-कर्माणो बालिशा वृद्ध-मानिनः ॥
iti te bhagavad-yācñāṃ śṛṇvanto 'pi na śuśruvuḥ / kṣudrāśā bhūri-karmāṇo bāliśā vṛddha-māninaḥ //
देशः कालः पृथग् द्रव्यं मन्त्र-तन्त्रर्त्विजो ऽग्नयः । देवता यजमानश् च क्रतुर् धर्मश् च यन्-मयः ॥
deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṃ mantra-tantrartvijo 'gnayaḥ / devatā yajamānaś ca kratur dharmaś ca yan-mayaḥ //
तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तम् अधोक्षजम् । मनुष्य-दृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥
taṃ brahma paramaṃ sākṣād bhagavantam adhokṣajam / manuṣya-dṛṣṭyā duṣprajñā martyātmāno na menire //
न ते यद् ओम् इति प्रोचुर् न नेति च परन्तप । गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्ण-रामयोः ॥
na te yad om iti procur na neti ca parantapa / gopā nirāśāḥ pratyetya tathocuḥ kṛṣṇa-rāmayoḥ //
तद् उपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगद्-ईश्वरः । व्याजहार पुनर् गोपान् दर्शयन् लौकिकीं गतिम् ॥
tad upākarṇya bhagavān prahasya jagad-īśvaraḥ / vyājahāra punar gopān darśayan laukikīṃ gatim //
मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः स-सङ्कर्षणम् आगतम् । दास्यन्ति कामम् अन्नं वः स्निग्धा मय्य् उषिता धिया ॥
māṃ jñāpayata patnībhyaḥ sa-saṅkarṣaṇam āgatam / dāsyanti kāmam annaṃ vaḥ snigdhā mayy uṣitā dhiyā //
गत्वाथ पत्नी-शालायां दृष्ट्वासीनाः स्व्-अलङ्कृताः । नत्वा द्विज-सतीर् गोपाः प्रश्रिता इदम् अब्रुवन् ॥
gatvātha patnī-śālāyāṃ dṛṣṭvāsīnāḥ sv-alaṅkṛtāḥ / natvā dvija-satīr gopāḥ praśritā idam abruvan //
नमो वो विप्र-पत्नीभ्यो निबोधत वचांसि नः । इतो ऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम् ॥
namo vo vipra-patnībhyo nibodhata vacāṃsi naḥ / ito 'vidūre caratā kṛṣṇeneheṣitā vayam //
गाश् चारयन् स गोपालैः स-रामो दूरम् आगतः । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम् ॥
gāś cārayan sa gopālaiḥ sa-rāmo dūram āgataḥ / bubhukṣitasya tasyānnaṃ sānugasya pradīyatām //
श्रुत्वाच्युतम् उपायातं नित्यं तद्-दर्शनोत्सुकाः । तत्-कथाक्षिप्त-मनसो बभूवुर् जात-सम्भ्रमाः ॥
śrutvācyutam upāyātaṃ nityaṃ tad-darśanotsukāḥ / tat-kathākṣipta-manaso babhūvur jāta-sambhramāḥ //
चतुर्-विधं बहु-गुणम् अन्नम् आदाय भाजनैः । अभिसस्रुः प्रियं सर्वाः समुद्रम् इव निम्नगाः ॥
catur-vidhaṃ bahu-guṇam annam ādāya bhājanaiḥ / abhisasruḥ priyaṃ sarvāḥ samudram iva nimnagāḥ //
निषिध्यमानाः पतिभिर् भ्रातृभिर् बन्धुभिः सुतैः । भगवत्य् उत्तम-श्लोके दीर्घ-श्रुत -धृताशयाः ॥
niṣidhyamānāḥ patibhir bhrātṛbhir bandhubhiḥ sutaiḥ / bhagavaty uttama-śloke dīrgha-śruta -dhṛtāśayāḥ //
यमुनोपवने ऽशोक नव-पल्लव-मण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपैः साग्रजं ददृशुः स्त्रियः ॥
yamunopavane 'śoka nava-pallava-maṇḍite / vicarantaṃ vṛtaṃ gopaiḥ sāgrajaṃ dadṛśuḥ striyaḥ //
श्यामं हिरण्य-परिधिं वनमाल्य-बर्ह- धातु-प्रवाल-नट-वेषम् अनव्रतांसे अम्प्; विन्यस्त-हस्तम् इतरेण धुनानम् अब्जं कर्णोत्पलालक-कपोल-मुखाब्ज-हासम् ॥
śyāmaṃ hiraṇya-paridhiṃ vanamālya-barha- dhātu-pravāla-naṭa-veṣam anavratāṃse amp; vinyasta-hastam itareṇa dhunānam abjaṃ karṇotpalālaka-kapola-mukhābja-hāsam //
प्रायः-श्रुत-प्रियतमोदय-कर्ण-पूरैर् यस्मिन् निमग्न-मनसस् तम् अथाक्षि-रन्द्रैः प्रायः-श्रुत-प्रियतमोदय-कर्ण-पूरैर् यस्मिन् निमग्न-मनसस् तम् अथाक्षि-रन्द्रैः अन्तः प्रवेश्य सु-चिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर् नरेन्द्र ॥
prāyaḥ-śruta-priyatamodaya-karṇa-pūrair yasmin nimagna-manasas tam athākṣi-randraiḥ prāyaḥ-śruta-priyatamodaya-karṇa-pūrair yasmin nimagna-manasas tam athākṣi-randraiḥ antaḥ praveśya su-ciraṃ parirabhya tāpaṃ prājñaṃ yathābhimatayo vijahur narendra //
तास् तथा त्यक्त-सर्वाशाः प्राप्ता आत्म-दिदृक्षया । विज्ञायाखिल-दृग्-द्रष्टा प्राह प्रहसिताननः ॥
tās tathā tyakta-sarvāśāḥ prāptā ātma-didṛkṣayā / vijñāyākhila-dṛg-draṣṭā prāha prahasitānanaḥ //
स्वागतं वो महा-भागा आस्यतां करवाम किम् । यन् नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नम् इदं हि वः ॥
svāgataṃ vo mahā-bhāgā āsyatāṃ karavāma kim / yan no didṛkṣayā prāptā upapannam idaṃ hi vaḥ //
नन्व् अद्धा मयि कुर्वन्ति कुशलाः स्वार्थ-दर्शिनः । अहैतुक्य् अव्यवहितां भक्तिम् आत्म-प्रिये यथा ॥
nanv addhā mayi kurvanti kuśalāḥ svārtha-darśinaḥ / ahaituky avyavahitāṃ bhaktim ātma-priye yathā //
प्राण-बुद्धि-मनः-स्वात्म दारापत्य-धनादयः । यत्-सम्पर्कात् प्रिया आसंस् ततः को न्व् अपरः प्रियः ॥
prāṇa-buddhi-manaḥ-svātma dārāpatya-dhanādayaḥ / yat-samparkāt priyā āsaṃs tataḥ ko nv aparaḥ priyaḥ //
तद् यात देव-यजनं पतयो वो द्विजातयः । स्व-सत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर् गृह-मेधिनः ॥
tad yāta deva-yajanaṃ patayo vo dvijātayaḥ / sva-satraṃ pārayiṣyanti yuṣmābhir gṛha-medhinaḥ //
श्री-पत्न्य ऊचुः मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं न्र्-शंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पद-मूलम् मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं न्र्-शंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पद-मूलम् प्राप्ता वयं तुलसि-दाम पदावसृष्टं केशैर् निवोढुम् अतिलङ्घ्य समस्त-बन्धून् ॥
śrī-patnya ūcuḥ maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nr-śaṃsaṃ satyaṃ kuruṣva nigamaṃ tava pada-mūlam maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nr-śaṃsaṃ satyaṃ kuruṣva nigamaṃ tava pada-mūlam prāptā vayaṃ tulasi-dāma padāvasṛṣṭaṃ keśair nivoḍhum atilaṅghya samasta-bandhūn //
गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा न भ्रातृ-बन्धु-सुहृदः कुत एव चान्ये गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा न भ्रातृ-बन्धु-सुहृदः कुत एव चान्ये तस्माद् भवत्-प्रपदयोः पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिर् अरिन्दम तद् विधेहि ॥
gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vā na bhrātṛ-bandhu-suhṛdaḥ kuta eva cānye gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vā na bhrātṛ-bandhu-suhṛdaḥ kuta eva cānye tasmād bhavat-prapadayoḥ patitātmanāṃ no nānyā bhaved gatir arindama tad vidhehi //
श्री-भगवान् उवाच पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृ-भ्रातृ-सुतादयः । लोकाश् च वो मयोपेता देवा अप्य् अनुमन्वते ॥
śrī-bhagavān uvāca patayo nābhyasūyeran pitṛ-bhrātṛ-sutādayaḥ / lokāś ca vo mayopetā devā apy anumanvate //
न प्रीतये ऽनुरागाय ह्य् अङ्ग-सङ्गो नृणाम् इह । तन् मनो मयि युञ्जाना अचिरान् माम् अवाप्स्यथ ॥
na prītaye 'nurāgāya hy aṅga-saṅgo nṛṇām iha / tan mano mayi yuñjānā acirān mām avāpsyatha //
श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान् मयि भावो ऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥
śravaṇād darśanād dhyānān mayi bhāvo 'nukīrtanāt / na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān //
श्री-शुक उवाच इत्य् उक्ता द्विज-पत्न्यस् ता यज्ञ-वाटं पुनर् गताः । ते चानसूयवस् ताभिः स्त्रीभिः सत्रम् अपारयन् ॥
śrī-śuka uvāca ity uktā dvija-patnyas tā yajña-vāṭaṃ punar gatāḥ / te cānasūyavas tābhiḥ strībhiḥ satram apārayan //
तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथा-श्रुतम् । हृडोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् ॥
tatraikā vidhṛtā bhartrā bhagavantaṃ yathā-śrutam / hṛḍopaguhya vijahau dehaṃ karmānubandhanam //
भगवान् अपि गोविन्दस् तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्-विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभुः ॥
bhagavān api govindas tenaivānnena gopakān / catur-vidhenāśayitvā svayaṃ ca bubhuje prabhuḥ //
एवं लीला-नर-वपुर् न्र्-लोकम् अनुशीलयन् । रेमे गो-गोप-गोपीनां रमयन् रूप-वाक्-कृतैः ॥
evaṃ līlā-nara-vapur nr-lokam anuśīlayan / reme go-gopa-gopīnāṃ ramayan rūpa-vāk-kṛtaiḥ //
अथानुस्मृत्य विप्रास् ते अन्वतप्यन् कृतागसः । यद् विश्वेश्वरयोर् याच्ञाम् अहन्म नृ-विडम्बयोः ॥
athānusmṛtya viprās te anvatapyan kṛtāgasaḥ / yad viśveśvarayor yācñām ahanma nṛ-viḍambayoḥ //
दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिम् अलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनम् अनुतप्ता व्यगर्हयन् ॥
dṛṣṭvā strīṇāṃ bhagavati kṛṣṇe bhaktim alaukikīm / ātmānaṃ ca tayā hīnam anutaptā vyagarhayan //
धिग् जन्म नस् त्रि-वृद् यत् तद् धिग् व्रतं धिग् बहु-ज्ञताम् । धिक् कुलं धिक् क्रिया-दाक्ष्यं विमुखा ये त्व् अधोक्षजे ॥
dhig janma nas tri-vṛd yat tad dhig vrataṃ dhig bahu-jñatām / dhik kulaṃ dhik kriyā-dākṣyaṃ vimukhā ye tv adhokṣaje //
नूनं भगवतो माया योगिनाम् अपि मोहिनी । यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजाः ॥
nūnaṃ bhagavato māyā yoginām api mohinī / yad vayaṃ guravo nṛṇāṃ svārthe muhyāmahe dvijāḥ //
अहो पश्यत नारीणाम् अपि कृष्णे जगद्-गुरौ । दुरन्त-भावं यो ऽविध्यन् मृत्यु-पाशान् गृहाभिधान् ॥
aho paśyata nārīṇām api kṛṣṇe jagad-gurau / duranta-bhāvaṃ yo 'vidhyan mṛtyu-pāśān gṛhābhidhān //
नासां द्विजाति-संस्कारो न निवासो गुराव् अपि । न तपो नात्म-मीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः ॥
nāsāṃ dvijāti-saṃskāro na nivāso gurāv api / na tapo nātma-mīmāṃsā na śaucaṃ na kriyāḥ śubhāḥ //
तथापि ह्य् उत्तमः-श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर् दृढा न चास्माकं संस्कारादिमताम् अपि ॥
tathāpi hy uttamaḥ-śloke kṛṣṇe yogeśvareśvare / bhaktir dṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatām api //
ननु स्वार्थ-विमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो नः स्मारयाम् आस गोप-वाक्यैः सतां गतिः ॥
nanu svārtha-vimūḍhānāṃ pramattānāṃ gṛhehayā / aho naḥ smārayām āsa gopa-vākyaiḥ satāṃ gatiḥ //
अन्यथा पूर्ण-कामस्य कैवल्याद्य्-अशिषां पतेः । ईशितव्यैः किम् अस्माभिर् ईशस्यैतद् विडम्बनम् ॥
anyathā pūrṇa-kāmasya kaivalyādy-aśiṣāṃ pateḥ / īśitavyaiḥ kim asmābhir īśasyaitad viḍambanam //
हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पाद-स्पर्शाशयासकृत् । स्वात्म-दोषापवर्गेण तद्-याच्ञा जन-मोहिनी ॥
hitvānyān bhajate yaṃ śrīḥ pāda-sparśāśayāsakṛt / svātma-doṣāpavargeṇa tad-yācñā jana-mohinī //
देशः कालः पृथग् द्रव्यं मन्त्र-तन्त्रर्त्विजो ऽग्नयः । देवता यजमानश् च क्रतुर् धर्मश् च यन्-मयः ॥
deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṃ mantra-tantrartvijo 'gnayaḥ / devatā yajamānaś ca kratur dharmaś ca yan-mayaḥ //
स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर् योगेश्वरेश्वरः । जातो यदुष्व् इत्य् आशृण्म ह्य् अपि मूढा न विद्महे ॥
sa eva bhagavān sākṣād viṣṇur yogeśvareśvaraḥ / jāto yaduṣv ity āśṛṇma hy api mūḍhā na vidmahe //
तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे । यन्-माया-मोहित-धियो भ्रमामः कर्म-वर्त्मसु ॥
tasmai namo bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase / yan-māyā-mohita-dhiyo bhramāmaḥ karma-vartmasu //
स वै न आद्यः पुरुषः स्व-माया-मोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुम् अर्हत्य् अतिक्रमम् ॥
sa vai na ādyaḥ puruṣaḥ sva-māyā-mohitātmanām / avijñatānubhāvānāṃ kṣantum arhaty atikramam //
इति स्वाघम् अनुस्मृत्य कृष्णे ते कृत-हेलनाः । दिदृक्षवो व्रजम् अथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥
iti svāgham anusmṛtya kṛṣṇe te kṛta-helanāḥ / didṛkṣavo vrajam atha kaṃsād bhītā na cācalan //