श्री-शुक उवाच वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा । शिष्यो बृहस्पतेः साक्षाद् उद्धवो बुद्धि-सत्तमः ॥
śrī-śuka uvāca vṛṣṇīnāṃ pravaro mantrī kṛṣṇasya dayitaḥ sakhā / śiṣyo bṛhaspateḥ sākṣād uddhavo buddhi-sattamaḥ //
तम् आह भगवान् प्रेष्ठं भक्तम् एकान्तिनं क्वचित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्ति-हरो हरिः ॥
tam āha bhagavān preṣṭhaṃ bhaktam ekāntinaṃ kvacit / gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prapannārti-haro hariḥ //
गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर् नौ प्रीतिम् आवह । गोपीनां मद्-वियोगाधिं मत्-सन्देशैर् विमोचय ॥
gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror nau prītim āvaha / gopīnāṃ mad-viyogādhiṃ mat-sandeśair vimocaya //
ता मन्-मनस्का तृष्ट्-प्राणा मद्-अर्थे त्यक्त-दैहिकाः । माम् एव दयितं प्रेष्ठम् आत्मानं मनसा गताः । ये त्यक्त-लोक-धर्माश् च मद्-अर्थे तान् बिभर्म्य् अहम् ॥
tā man-manaskā tṛṣṭ-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ / mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ / ye tyakta-loka-dharmāś ca mad-arthe tān bibharmy aham //
मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूर-स्थे गोकुल-स्त्रियः । स्मरन्त्यो ऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्य-विह्वलाः ॥
mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ / smarantyo 'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ //
धारयन्त्य् अति-कृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमन-सन्देशैर् बल्लव्यो मे मद्-आत्मिकाः ॥
dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana / pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ //
श्री-शुक उवाच इत्य् उक्त उद्धवो राजन् सन्देशं भर्तुर् आदृतः । आदाय रथम् आरुह्य प्रययौ नन्द-गोकुलम् ॥
śrī-śuka uvāca ity ukta uddhavo rājan sandeśaṃ bhartur ādṛtaḥ / ādāya ratham āruhya prayayau nanda-gokulam //
प्राप्तो नन्द-व्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसौ । छन्न-यानः प्रविशतां पशूनां खुर-रेणुभिः ॥
prāpto nanda-vrajaṃ śrīmān nimlocati vibhāvasau / channa-yānaḥ praviśatāṃ paśūnāṃ khura-reṇubhiḥ //
वासितार्थे ऽभियुध्यद्भिर् नादितं शुश्मिभिर् वृषैः । धावन्तीभिश् च वास्राभिर् उधो-भारैः स्व-वत्सकान् ॥
vāsitārthe 'bhiyudhyadbhir nāditaṃ śuśmibhir vṛṣaiḥ / dhāvantībhiś ca vāsrābhir udho-bhāraiḥ sva-vatsakān //
इतस् ततो विलङ्घद्भिर् गो-वत्सैर् मण्डितं सितैः । गो-दोह-शब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च ॥
itas tato vilaṅghadbhir go-vatsair maṇḍitaṃ sitaiḥ / go-doha-śabdābhiravaṃ veṇūnāṃ niḥsvanena ca //
गायन्तीभिश् च कर्माणि शुभानि बल-कृष्णयोः । स्व्-अलङ्कृताभिर् गोपीभिर् गोपैश् च सु-विराजितम् ॥
gāyantībhiś ca karmāṇi śubhāni bala-kṛṣṇayoḥ / sv-alaṅkṛtābhir gopībhir gopaiś ca su-virājitam //
अग्न्य्-अर्कातिथि-गो-विप्र- पितृ-देवार्चनान्वितैः । धूप-दीपैश् च माल्यैश् च गोपावासैर् मनो-रमम् ॥
agny-arkātithi-go-vipra- pitṛ-devārcanānvitaiḥ / dhūpa-dīpaiś ca mālyaiś ca gopāvāsair mano-ramam //
सर्वतः पुष्पित-वनं द्विजालि-कुल-नादितम् । हंस-कारण्डवाकीर्णैः पद्म-षण्डैश् च मण्डितम् ॥
sarvataḥ puṣpita-vanaṃ dvijāli-kula-nāditam / haṃsa-kāraṇḍavākīrṇaiḥ padma-ṣaṇḍaiś ca maṇḍitam //
तम् आगतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेव-धियार्चयत् ॥
tam āgataṃ samāgamya kṛṣṇasyānucaraṃ priyam / nandaḥ prītaḥ pariṣvajya vāsudeva-dhiyārcayat //
भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गत-श्रमं पर्यपृच्छत् पाद-संवाहनादिभिः ॥
bhojitaṃ paramānnena saṃviṣṭaṃ kaśipau sukham / gata-śramaṃ paryapṛcchat pāda-saṃvāhanādibhiḥ //
कच्चिद् अङ्ग महा-भाग सखा नः शूर-नन्दनः । आस्ते कुशल्य् अपत्याद्यैर् युक्तो मुक्तः सुहृद्-व्रतः ॥
kaccid aṅga mahā-bhāga sakhā naḥ śūra-nandanaḥ / āste kuśaly apatyādyair yukto muktaḥ suhṛd-vrataḥ //
दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्म-शीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा ॥
diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpaḥ sānugaḥ svena pāpmanā / sādhūnāṃ dharma-śīlānāṃ yadūnāṃ dveṣṭi yaḥ sadā //
अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् । गोपान् व्रजं चात्म-नाथं गावो वृन्दावनं गिरिम् ॥
api smarati naḥ kṛṣṇo mātaraṃ suhṛdaḥ sakhīn / gopān vrajaṃ cātma-nāthaṃ gāvo vṛndāvanaṃ girim //
अप्य् आयास्यति गोविन्दः स्व-जनान् सकृद् ईक्षितुम् । तर्हि द्रक्ष्याम तद्-वक्त्रं सु-नसं सु-स्मितेक्षणम् ॥
apy āyāsyati govindaḥ sva-janān sakṛd īkṣitum / tarhi drakṣyāma tad-vaktraṃ su-nasaṃ su-smitekṣaṇam //
दावाग्नेर् वात-वर्षाच् च वृष-सर्पाच् च रक्षिताः । दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सु-महात्मना ॥
dāvāgner vāta-varṣāc ca vṛṣa-sarpāc ca rakṣitāḥ / duratyayebhyo mṛtyubhyaḥ kṛṣṇena su-mahātmanā //
स्मरतां कृष्ण-वीर्याणि लीलापाङ्ग-निरीक्षितम् । हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः ॥
smaratāṃ kṛṣṇa-vīryāṇi līlāpāṅga-nirīkṣitam / hasitaṃ bhāṣitaṃ cāṅga sarvā naḥ śithilāḥ kriyāḥ //
सरिच्-छैल-वनोद्देशान् मुकुन्द-पद-भूषितान् । आक्रीडान् ईक्ष्यमाणानां मनो याति तद्-आत्मताम् ॥
saric-chaila-vanoddeśān mukunda-pada-bhūṣitān / ākrīḍān īkṣyamāṇānāṃ mano yāti tad-ātmatām //
मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताव् इह सुरोत्तमौ । सुराणां महद्-अर्थाय गर्गस्य वचनं यथा ॥
manye kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca prāptāv iha surottamau / surāṇāṃ mahad-arthāya gargasya vacanaṃ yathā //
कंसं नागायुत-प्राणं मल्लौ गज-पतिं यथा । अवधिष्टां लीलयैव पशून् इव मृगाधिपः ॥
kaṃsaṃ nāgāyuta-prāṇaṃ mallau gaja-patiṃ yathā / avadhiṣṭāṃ līlayaiva paśūn iva mṛgādhipaḥ //
ताल-त्रयं महा-सारं धनुर् यष्टिम् इवेभ-राट् । बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहम् अदधाद् गिरिम् ॥
tāla-trayaṃ mahā-sāraṃ dhanur yaṣṭim ivebha-rāṭ / babhañjaikena hastena saptāham adadhād girim //
प्रलम्बो धेनुको ऽरिष्टस् तृणावर्तो बकादयः । दैत्याः सुरासुर-जितो हता येनेह लीलया ॥
pralambo dhenuko 'riṣṭas tṛṇāvarto bakādayaḥ / daityāḥ surāsura-jito hatā yeneha līlayā //
श्री-शुक उवाच इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्त-धीः । अत्य्-उत्कण्ठो ऽभवत् तूष्णीं प्रेम-प्रसर-विह्वलः ॥
śrī-śuka uvāca iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya nandaḥ kṛṣṇānurakta-dhīḥ / aty-utkaṇṭho 'bhavat tūṣṇīṃ prema-prasara-vihvalaḥ //
यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च । शृण्वन्त्य् अश्रूण्य् अवास्राक्षीत् स्नेह-स्नुत-पयोधरा ॥
yaśodā varṇyamānāni putrasya caritāni ca / śṛṇvanty aśrūṇy avāsrākṣīt sneha-snuta-payodharā //
तयोर् इत्थं भगवति कृष्णे नन्द-यशोदयोः । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दम् आहोद्धवो मुदा ॥
tayor itthaṃ bhagavati kṛṣṇe nanda-yaśodayoḥ / vīkṣyānurāgaṃ paramaṃ nandam āhoddhavo mudā //
श्री-उद्धव उवाच युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनाम् इह मान-द । नारायणे ऽखिल-गुरौ यत् कृता मतिर् ईदृशी ॥
śrī-uddhava uvāca yuvāṃ ślāghyatamau nūnaṃ dehinām iha māna-da / nārāyaṇe 'khila-gurau yat kṛtā matir īdṛśī //
एतौ हि विश्वस्य च बीज-योनी रामो मुकुन्दः पुरुषः प्रधानम् । अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ ॥
etau hi viśvasya ca bīja-yonī rāmo mukundaḥ puruṣaḥ pradhānam / anvīya bhūteṣu vilakṣaṇasya jñānasya ceśāta imau purāṇau //
यस्मिन् जनः प्राण-वियोग-काले क्षनं समावेश्य मनो ऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयम् आशु याति परां गतिं ब्रह्म-मयो ऽर्क-वर्णः ॥
yasmin janaḥ prāṇa-viyoga-kāle kṣanaṃ samāveśya mano 'viśuddham / nirhṛtya karmāśayam āśu yāti parāṃ gatiṃ brahma-mayo 'rka-varṇaḥ //
तस्मिन् भवन्ताव् अखिलात्म-हेतौ नारायणे कारण-मर्त्य-मूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयोः सु-कृत्यम् ॥
tasmin bhavantāv akhilātma-hetau nārāyaṇe kāraṇa-martya-mūrtau / bhāvaṃ vidhattāṃ nitarāṃ mahātman kiṃ vāvaśiṣṭaṃ yuvayoḥ su-kṛtyam //
आगमिष्यत्य् अदीर्घेण कालेन व्रजम् अच्युतः । प्रियं विधास्यते पित्रोर् भगवान् सात्वतां पतिः ॥
āgamiṣyaty adīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ / priyaṃ vidhāsyate pitror bhagavān sātvatāṃ patiḥ //
हत्वा कंसं रङ्ग-मध्ये प्रतीपं सर्व-सात्वताम् । यद् आह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत् ॥
hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām / yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat //
मा खिद्यतं महा-भागौ द्रक्ष्यथः कृष्णम् अन्तिके । अन्तर् हृदि स भूतानाम् आस्ते ज्योतिर् इवैधसि ॥
mā khidyataṃ mahā-bhāgau drakṣyathaḥ kṛṣṇam antike / antar hṛdi sa bhūtānām āste jyotir ivaidhasi //
न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियो वास्त्य् अमानिनः । नोत्तमो नाधमो वापि स-मानस्यासमो ऽपि वा ॥
na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyo vāsty amāninaḥ / nottamo nādhamo vāpi sa-mānasyāsamo 'pi vā //
न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादयः । नात्मीयो न परश् चापि न देहो जन्म एव च ॥
na mātā na pitā tasya na bhāryā na sutādayaḥ / nātmīyo na paraś cāpi na deho janma eva ca //
न चास्य कर्म वा लोके सद्-असन्-मिश्र-योनिषु । क्रीडार्थं सो ऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते ॥
na cāsya karma vā loke sad-asan-miśra-yoniṣu / krīḍārthaṃ so 'pi sādhūnāṃ paritrāṇāya kalpate //
सत्त्वं रजस् तम इति भजते निर्गुणो गुणान् । क्रीडन्न् अतीतो ऽपि गुणैः सृजत्य् अवन् हन्त्य् अजः ॥
sattvaṃ rajas tama iti bhajate nirguṇo guṇān / krīḍann atīto 'pi guṇaiḥ sṛjaty avan hanty ajaḥ //
यथा भ्रमरिका-दृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते । चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहं-धिया स्मृतः ॥
yathā bhramarikā-dṛṣṭyā bhrāmyatīva mahīyate / citte kartari tatrātmā kartevāhaṃ-dhiyā smṛtaḥ //
युवयोर् एव नैवायम् आत्मजो भगवान् हरिः । सर्वेषाम् आत्मजो ह्य् आत्मा पिता माता स ईश्वरः ॥
yuvayor eva naivāyam ātmajo bhagavān hariḥ / sarveṣām ātmajo hy ātmā pitā mātā sa īśvaraḥ //
दृष्टं श्रुतं भूत-भवद्-भविष्यत् स्थास्नुश् चरिष्णुर् महद् अल्पकं च अम्प्; विनाच्युताद् वस्तु तरां न वाच्यं स एव सर्वं परमात्म-भूतः ॥
dṛṣṭaṃ śrutaṃ bhūta-bhavad-bhaviṣyat sthāsnuś cariṣṇur mahad alpakaṃ ca amp; vinācyutād vastu tarāṃ na vācyaṃ sa eva sarvaṃ paramātma-bhūtaḥ //
एवं निशा सा ब्रुवतोर् व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् । गोप्यः समुत्थाय निरूप्य दीपान् वास्तून् समभ्यर्च्य दौधीन्य् अमन्थुन् ॥
evaṃ niśā sā bruvator vyatītā nandasya kṛṣṇānucarasya rājan / gopyaḥ samutthāya nirūpya dīpān vāstūn samabhyarcya daudhīny amanthun //
ता दीप-दीप्तैर् मणिभिर् विरेजू रज्जूर् विकर्षद्-भुज-कङ्कण-स्रजः । चलन्-नितम्ब-स्तन-हार-कुण्डल- त्विषत्-कपोलारुण-कुङ्कुमाननाः ॥
tā dīpa-dīptair maṇibhir virejū rajjūr vikarṣad-bhuja-kaṅkaṇa-srajaḥ / calan-nitamba-stana-hāra-kuṇḍala- tviṣat-kapolāruṇa-kuṅkumānanāḥ //
उद्गायतीनाम् अरविन्द-लोचनं व्रजाङ्गनानां दिवम् अस्पृशद् ध्वनिः । दध्नश् च निर्मन्थन-शब्द-मिश्रितो निरस्यते येन दिशाम् अमङ्गलम् ॥
udgāyatīnām aravinda-locanaṃ vrajāṅganānāṃ divam aspṛśad dhvaniḥ / dadhnaś ca nirmanthana-śabda-miśrito nirasyate yena diśām amaṅgalam //
भगवत्य् उदिते सूर्ये नन्द-द्वारि व्रजौकसः । दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायम् इति चाब्रुवन् ॥
bhagavaty udite sūrye nanda-dvāri vrajaukasaḥ / dṛṣṭvā rathaṃ śātakaumbhaṃ kasyāyam iti cābruvan //
अक्रूर आगतः किं वा यः कंसस्यार्थ-साधकः । येन नीतो मधु-पुरीं कृष्णः कमल-लोचनः ॥
akrūra āgataḥ kiṃ vā yaḥ kaṃsasyārtha-sādhakaḥ / yena nīto madhu-purīṃ kṛṣṇaḥ kamala-locanaḥ //
किं साधयिष्यत्य् अस्माभिर् भर्तुः प्रीतस्य निष्कृतिम् । ततः स्त्रीणां वदन्तीनाम् उद्धवो ऽगात् कृताह्निकः ॥
kiṃ sādhayiṣyaty asmābhir bhartuḥ prītasya niṣkṛtim / tataḥ strīṇāṃ vadantīnām uddhavo 'gāt kṛtāhnikaḥ //