श्री-शुक उवाच अथोषस्य् उपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतो ऽशपन् । गृहीत-कण्ठ्यः पतिभिर् माधव्यो विरहातुराः ॥
śrī-śuka uvāca athoṣasy upavṛttāyāṃ kukkuṭān kūjato 'śapan / gṛhīta-kaṇṭhyaḥ patibhir mādhavyo virahāturāḥ //
वयांस्य् अरोरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः । गायत्स्व् अलिष्व् अनिद्राणि मन्दार-वन-वायुभिः ॥
vayāṃsy aroruvan kṛṣṇaṃ bodhayantīva vandinaḥ / gāyatsv aliṣv anidrāṇi mandāra-vana-vāyubhiḥ //
मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यद् अति-शोभनम् । परिरम्भण-विश्लेषात् प्रिय-बाह्व्-अन्तरं गता ॥
muhūrtaṃ taṃ tu vaidarbhī nāmṛṣyad ati-śobhanam / parirambhaṇa-viśleṣāt priya-bāhv-antaraṃ gatā //
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्य् उपस्पृश्य माधवः । दध्यौ प्रसन्न-करण आत्मानं तमसः परम् ॥
brāhme muhūrta utthāya vāry upaspṛśya mādhavaḥ / dadhyau prasanna-karaṇa ātmānaṃ tamasaḥ param //
एकं स्वयं-ज्योतिर् अनन्यम् अव्ययं स्व-संस्थया नित्य-निरस्त-कल्मषम् । ब्रह्माख्यम् अस्योद्भव-नाश-हेतुभिः स्व-शक्तिभिर् लक्षित-भाव-निर्वृतिम् ॥
ekaṃ svayaṃ-jyotir ananyam avyayaṃ sva-saṃsthayā nitya-nirasta-kalmaṣam / brahmākhyam asyodbhava-nāśa-hetubhiḥ sva-śaktibhir lakṣita-bhāva-nirvṛtim //
अथाप्लुतो ऽम्भस्य् अमले यथा-विधि क्रिया-कलापं परिधाय वाससी अम्प्; चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्-यतः ॥
athāpluto 'mbhasy amale yathā-vidhi kriyā-kalāpaṃ paridhāya vāsasī amp; cakāra sandhyopagamādi sattamo hutānalo brahma jajāpa vāg-yataḥ //
उपस्थायार्कम् उद्यन्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः । देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रान् अभ्यर्च्य चात्मवान् ॥
upasthāyārkam udyantaṃ tarpayitvātmanaḥ kalāḥ / devān ṛṣīn pitṝn vṛddhān viprān abhyarcya cātmavān //
धेनूनां रुक्म-शृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिक-स्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां स-वत्सानां सु-वाससाम् ॥
dhenūnāṃ rukma-śṛṅgīnāṃ sādhvīnāṃ mauktika-srajām / payasvinīnāṃ gṛṣṭīnāṃ sa-vatsānāṃ su-vāsasām //
ददौ रूप्य-खुराग्राणां क्षौमाजिन-तिलैः सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥
dadau rūpya-khurāgrāṇāṃ kṣaumājina-tilaiḥ saha / alaṅkṛtebhyo viprebhyo badvaṃ badvaṃ dine dine //
गो-विप्र-देवता-वृद्ध- गुरून् भूतानि सर्वशः । नमस्कृत्यात्म-सम्भूतीर् मङ्गलानि समस्पृशत् ॥
go-vipra-devatā-vṛddha- gurūn bhūtāni sarvaśaḥ / namaskṛtyātma-sambhūtīr maṅgalāni samaspṛśat //
आत्मानं भूषयाम् आस नर-लोक-विभूषणम् । वासोभिर् भूषणैः स्वीयैर् दिव्य-स्रग्-अनुलेपनैः ॥
ātmānaṃ bhūṣayām āsa nara-loka-vibhūṣaṇam / vāsobhir bhūṣaṇaiḥ svīyair divya-srag-anulepanaiḥ //
अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गो-वृष-द्विज-देवताः । कामांश् च सर्व-वर्णानां पौरान्तः-पुर-चारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत ॥
avekṣyājyaṃ tathādarśaṃ go-vṛṣa-dvija-devatāḥ / kāmāṃś ca sarva-varṇānāṃ paurāntaḥ-pura-cāriṇām / pradāpya prakṛtīḥ kāmaiḥ pratoṣya pratyanandata //
संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्-ताम्बूलानुलेपनैः । सुहृदः प्रकृतीर् दारान् उपायुङ्क्त ततः स्वयम् ॥
saṃvibhajyāgrato viprān srak-tāmbūlānulepanaiḥ / suhṛdaḥ prakṛtīr dārān upāyuṅkta tataḥ svayam //
तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् । सुग्रीवाद्यैर् हयैर् युक्तं प्रणम्यावस्थितो ऽग्रतः ॥
tāvat sūta upānīya syandanaṃ paramādbhutam / sugrīvādyair hayair yuktaṃ praṇamyāvasthito 'grataḥ //
गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस् तम् अथारुहत् । सात्यक्य्-उद्धव-संयुक्तः पूर्वाद्रिम् इव भास्करः ॥
gṛhītvā pāṇinā pāṇī sārathes tam athāruhat / sātyaky-uddhava-saṃyuktaḥ pūrvādrim iva bhāskaraḥ //
ईक्षितो ऽन्तः-पुर-स्त्रीणां स-व्रीड-प्रेम-वीक्षितैः । कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज् जात-हासो हरन् मनः ॥
īkṣito 'ntaḥ-pura-strīṇāṃ sa-vrīḍa-prema-vīkṣitaiḥ / kṛcchrād visṛṣṭo niragāj jāta-hāso haran manaḥ //
सुधर्माख्यां सभां सर्वैर् वृष्णिभिः परिवारितः । प्राविशद् यन्-निविष्टानां न सन्त्य् अङ्ग षड् ऊर्मयः ॥
sudharmākhyāṃ sabhāṃ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ / prāviśad yan-niviṣṭānāṃ na santy aṅga ṣaḍ ūrmayaḥ //
तत्रोपविस्तः परमासने विभुर् बभौ स्व-भासा ककुभो ऽवभासयन् । वृतो नृ-सिंहैर् यदुभिर् यदूत्तमो यथोडु-राजो दिवि तारका-गणैः ॥
tatropavistaḥ paramāsane vibhur babhau sva-bhāsā kakubho 'vabhāsayan / vṛto nṛ-siṃhair yadubhir yadūttamo yathoḍu-rājo divi tārakā-gaṇaiḥ //
तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नाना-हास्य-रसैर् विभुम् । उपतस्थुर् नटाचार्या नर्तक्यस् ताण्डवैः पृथक् ॥
tatropamantriṇo rājan nānā-hāsya-rasair vibhum / upatasthur naṭācāryā nartakyas tāṇḍavaiḥ pṛthak //
मृदङ्ग-वीणा-मुरज- वेणु-ताल-दर-स्वनैः । ननृतुर् जगुस् तुष्टुवुश् च सूत-मागध-वन्दिनः ॥
mṛdaṅga-vīṇā-muraja- veṇu-tāla-dara-svanaiḥ / nanṛtur jagus tuṣṭuvuś ca sūta-māgadha-vandinaḥ //
तत्राहुर् ब्राह्मणाः केचिद् आसीना ब्रह्म-वादिनः । पूर्वेषां पुण्य-यशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः ॥
tatrāhur brāhmaṇāḥ kecid āsīnā brahma-vādinaḥ / pūrveṣāṃ puṇya-yaśasāṃ rājñāṃ cākathayan kathāḥ //
तत्रैकः पुरुषो राजन्न् आगतो ऽपूर्व-दर्शनः । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः ॥
tatraikaḥ puruṣo rājann āgato 'pūrva-darśanaḥ / vijñāpito bhagavate pratīhāraiḥ praveśitaḥ //
स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः । राज्ञाम् आवेदयद् दुःखं जरासन्ध-निरोध-जम् ॥
sa namaskṛtya kṛṣṇāya pareśāya kṛtāñjaliḥ / rājñām āvedayad duḥkhaṃ jarāsandha-nirodha-jam //
ये च दिग्-विजये तस्य सन्नतिं न ययुर् नृपाः । प्रसह्य रुद्धास् तेनासन्न् अयुते द्वे गिरिव्रजे ॥
ye ca dig-vijaye tasya sannatiṃ na yayur nṛpāḥ / prasahya ruddhās tenāsann ayute dve girivraje //
राजान ऊचुः कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्न-भय-भञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भव-भीताः पृथग्-धियः ॥
rājāna ūcuḥ kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman prapanna-bhaya-bhañjana / vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmo bhava-bhītāḥ pṛthag-dhiyaḥ //
लोको विकर्म-निरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्य् अयं त्वद्-उदिते भवद्-अर्चने स्वे अम्प्; यस् तावद् अस्य बलवान् इह जीविताशां सद्यश् छिनत्त्य् अनिमिषाय नमो ऽस्तु तस्मै ॥
loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇy ayaṃ tvad-udite bhavad-arcane sve amp; yas tāvad asya balavān iha jīvitāśāṃ sadyaś chinatty animiṣāya namo 'stu tasmai //
लोके भवाञ् जगद्-इनः कलयावतीर्णः सद्-रक्षणाय खल-निग्रहणाय चान्यः लोके भवाञ् जगद्-इनः कलयावतीर्णः सद्-रक्षणाय खल-निग्रहणाय चान्यः कश्चित् त्वदीयम् अतियाति निदेशम् ईश किं वा जनः स्व-कृतम् ऋच्छति तन् न विद्मः ॥
loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ kaścit tvadīyam atiyāti nideśam īśa kiṃ vā janaḥ sva-kṛtam ṛcchati tan na vidmaḥ //
स्वप्नायितं नृप-सुखं पर-तन्त्रम् ईश शश्वद्-भयेन मृतकेन धुरं वहामः स्वप्नायितं नृप-सुखं पर-तन्त्रम् ईश शश्वद्-भयेन मृतकेन धुरं वहामः हित्वा तद् आत्मनि सुखं त्वद्-अनीह-लभ्यं क्लिश्यामहे ऽति-कृपणास् तव माययेह ॥
svapnāyitaṃ nṛpa-sukhaṃ para-tantram īśa śaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ svapnāyitaṃ nṛpa-sukhaṃ para-tantram īśa śaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ hitvā tad ātmani sukhaṃ tvad-anīha-labhyaṃ kliśyāmahe 'ti-kṛpaṇās tava māyayeha //
तन् नो भवान् प्रणत-शोक-हराङ्घ्रि-युग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वय-कर्म-पाशात् तन् नो भवान् प्रणत-शोक-हराङ्घ्रि-युग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वय-कर्म-पाशात् यो भू-भुजो ऽयुत-मतङ्गज-वीर्यम् एको बिभ्रद् रुरोध भवने मृग-राड् इवावीः ॥
tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmo baddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśāt tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmo baddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśāt yo bhū-bhujo 'yuta-mataṅgaja-vīryam eko bibhrad rurodha bhavane mṛga-rāḍ ivāvīḥ //
यो वै त्वया द्वि-नव-कृत्व उदात्त-चक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तम् अनन्त-वीर्यम् यो वै त्वया द्वि-नव-कृत्व उदात्त-चक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तम् अनन्त-वीर्यम् जित्वा नृ-लोक-निरतं सकृद् ऊढ-दर्पो युष्मत्-प्रजा रुजति नो ऽजित तद् विधेहि ॥
yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakra bhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryam yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakra bhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryam jitvā nṛ-loka-nirataṃ sakṛd ūḍha-darpo yuṣmat-prajā rujati no 'jita tad vidhehi //
दूत उवाच इति मागध-संरुद्धा भवद्-दर्शन-कङ्क्षिणः । प्रपन्नाः पाद-मूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥
dūta uvāca iti māgadha-saṃruddhā bhavad-darśana-kaṅkṣiṇaḥ / prapannāḥ pāda-mūlaṃ te dīnānāṃ śaṃ vidhīyatām //
श्री-शुक उवाच राज-दूते ब्रुवत्य् एवं देवर्षिः परम-द्युतिः । बिभ्रत् पिङ्ग-जटा-भारं प्रादुरासीद् यथा रविः ॥
śrī-śuka uvāca rāja-dūte bruvaty evaṃ devarṣiḥ parama-dyutiḥ / bibhrat piṅga-jaṭā-bhāraṃ prādurāsīd yathā raviḥ //
तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्व-लोकेश्वरेश्वरः । ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा स-सभ्यः सानुगो मुदा ॥
taṃ dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ sarva-lokeśvareśvaraḥ / vavanda utthitaḥ śīrṣṇā sa-sabhyaḥ sānugo mudā //
सभाजयित्वा विधि-वत् कृतासन-परिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर् वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम् ॥
sabhājayitvā vidhi-vat kṛtāsana-parigraham / babhāṣe sunṛtair vākyaiḥ śraddhayā tarpayan munim //
अपि स्विद् अद्य लोकानां त्रयाणाम् अकुतो-भयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः ॥
api svid adya lokānāṃ trayāṇām akuto-bhayam / nanu bhūyān bhagavato lokān paryaṭato guṇaḥ //
न हि ते ऽविदितं किञ्चिल् लोकेष्व् ईश्वर-कर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम् ॥
na hi te 'viditaṃ kiñcil lokeṣv īśvara-kartṛṣu / atha pṛcchāmahe yuṣmān pāṇḍavānāṃ cikīrṣitam //
श्री-नारद उवाच दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्व-सृजश् च मायिनः । भूतेषु भूमंश् चरतः स्व-शक्तिभिर् वह्नेर् इव च्छन्न-रुचो न मे ऽद्भुतम् ॥
śrī-nārada uvāca dṛṣṭā māyā te bahuśo duratyayā māyā vibho viśva-sṛjaś ca māyinaḥ / bhūteṣu bhūmaṃś carataḥ sva-śaktibhir vahner iva cchanna-ruco na me 'dbhutam //
तवेहितं को ऽर्हति साधु वेदितुं स्व-माययेदं सृजतो नियच्छतः । यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस् ते स्व-विलक्षणात्मने ॥
tavehitaṃ ko 'rhati sādhu vedituṃ sva-māyayedaṃ sṛjato niyacchataḥ / yad vidyamānātmatayāvabhāsate tasmai namas te sva-vilakṣaṇātmane //
जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतो ऽनर्थ-वहाच् छरीरतः । लीलावतारैः स्व-यशः प्रदीपकं प्राज्वालयत् त्वा तम् अहं प्रपद्ये ॥
jīvasya yaḥ saṃsarato vimokṣaṇaṃ na jānato 'nartha-vahāc charīrataḥ / līlāvatāraiḥ sva-yaśaḥ pradīpakaṃ prājvālayat tvā tam ahaṃ prapadye //
अथाप्य् आश्रावये ब्रह्म नर-लोक-विडम्बनम् । राज्ञः पैतृ-ष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥
athāpy āśrāvaye brahma nara-loka-viḍambanam / rājñaḥ paitṛ-ṣvasreyasya bhaktasya ca cikīrṣitam //
यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः । पारमेष्ठ्य-कामो नृपतिस् तद् भवान् अनुमोदताम् ॥
yakṣyati tvāṃ makhendreṇa rājasūyena pāṇḍavaḥ / pārameṣṭhya-kāmo nṛpatis tad bhavān anumodatām //
तस्मिन् देव क्रतु-वरे भवन्तं वै सुरादयः । दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश् च यशस्विनः ॥
tasmin deva kratu-vare bhavantaṃ vai surādayaḥ / didṛkṣavaḥ sameṣyanti rājānaś ca yaśasvinaḥ //
श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्ते ऽन्ते-वसायिनः । तव ब्रह्म-मयस्येश किम् उतेक्षाभिमर्शिनः ॥
śravaṇāt kīrtanād dhyānāt pūyante 'nte-vasāyinaḥ / tava brahma-mayasyeśa kim utekṣābhimarśinaḥ //
यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवन-मङ्गल दिग्-वितानम् अम्प्; मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् ॥
yasyāmalaṃ divi yaśaḥ prathitaṃ rasāyāṃ bhūmau ca te bhuvana-maṅgala dig-vitānam amp; mandākinīti divi bhogavatīti cādho gaṅgeti ceha caraṇāmbu punāti viśvam //
श्री-शुक उवाच तत्र तेष्व् आत्म-पक्षेष्व् अ- गृणत्सु विजिगीषया । वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यम् उद्धवं प्राह केशवः ॥
śrī-śuka uvāca tatra teṣv ātma-pakṣeṣv a- gṛṇatsu vijigīṣayā / vācaḥ peśaiḥ smayan bhṛtyam uddhavaṃ prāha keśavaḥ //
श्री-भगवान् उवाच त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मन्त्रार्थ-तत्त्व-वित् । अथात्र ब्रूह्य् अनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत् ॥
śrī-bhagavān uvāca tvaṃ hi naḥ paramaṃ cakṣuḥ suhṛn mantrārtha-tattva-vit / athātra brūhy anuṣṭheyaṃ śraddadhmaḥ karavāma tat //
इत्य् उपामन्त्रितो भर्त्रा सर्व-ज्ञेनापि मुग्ध-वत् । निदेशं शिरसाधाय उद्धवः प्रत्यभाषत ॥
ity upāmantrito bhartrā sarva-jñenāpi mugdha-vat / nideśaṃ śirasādhāya uddhavaḥ pratyabhāṣata //