श्री-बादरायणिर् उवाच स एवम् आशंसित उद्धवेन भागवत-मुख्येन दाशार्ह-मुख्यः । सभाजयन् भृत्य-वचो मुकुन्दस् तम् आबभाषे श्रवणीय-वीर्यः ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca sa evam āśaṃsita uddhavena bhāgavata-mukhyena dāśārha-mukhyaḥ / sabhājayan bhṛtya-vaco mukundas tam ābabhāṣe śravaṇīya-vīryaḥ //
श्री-भगवान् उवाच बार्हस्पत्य स नास्त्य् अत्र साधुर् वै दुर्जनेरितैः । दुरक्तैर् भिन्नम् आत्मानं यः समाधातुम् ईश्वरः ॥
śrī-bhagavān uvāca bārhaspatya sa nāsty atra sādhur vai durjaneritaiḥ / duraktair bhinnam ātmānaṃ yaḥ samādhātum īśvaraḥ //
न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैस् तु मर्म-गैः । यथा तुदन्ति मर्म-स्था ह्य् असतां परुषेषवः ॥
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇais tu marma-gaiḥ / yathā tudanti marma-sthā hy asatāṃ paruṣeṣavaḥ //
कथयन्ति महत् पुण्यम् इतिहासम् इहोद्धव । तम् अहं वर्णयिष्यामि निबोध सु-समाहितः ॥
kathayanti mahat puṇyam itihāsam ihoddhava / tam ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha su-samāhitaḥ //
केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः । स्मरता धृति-युक्तेन विपाकं निज-कर्मणाम् ॥
kenacid bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ / smaratā dhṛti-yuktena vipākaṃ nija-karmaṇām //
अवन्तिषु द्विजः कश्चिद् आसीद् आढ्यतमः श्रिया । वार्ता-वृत्तिः कदर्यस् तु कामी लुब्धो ऽति-कोपनः ॥
avantiṣu dvijaḥ kaścid āsīd āḍhyatamaḥ śriyā / vārtā-vṛttiḥ kadaryas tu kāmī lubdho 'ti-kopanaḥ //
ज्ञातयो ऽतिथयस् तस्य वाङ्-मात्रेणापि नार्चिताः । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैर् अनर्चितः ॥
jñātayo 'tithayas tasya vāṅ-mātreṇāpi nārcitāḥ / śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmair anarcitaḥ //
दुह्शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्र-बान्धवाः । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥
duhśīlasya kadaryasya druhyante putra-bāndhavāḥ / dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaran priyam //
तस्यैवं यक्ष-वित्तस्य च्युतस्योभय-लोकतः । धर्म-काम-विहीनस्य चुक्रुधुः पञ्च-भागिनः ॥
tasyaivaṃ yakṣa-vittasya cyutasyobhaya-lokataḥ / dharma-kāma-vihīnasya cukrudhuḥ pañca-bhāginaḥ //
तद्-अवध्यान-विस्रस्त- पुण्य-स्कन्धस्य भूरि-द । अर्थो ऽप्य् अगच्छन् निधनं बह्व्-आयास-परिश्रमः ॥
tad-avadhyāna-visrasta- puṇya-skandhasya bhūri-da / artho 'py agacchan nidhanaṃ bahv-āyāsa-pariśramaḥ //
ज्ञात्यो जगृहुः किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवतः कालतः किञ्चिद् ब्रह्म-बन्धोर् नृ-पार्थिवात् ॥
jñātyo jagṛhuḥ kiñcit kiñcid dasyava uddhava / daivataḥ kālataḥ kiñcid brahma-bandhor nṛ-pārthivāt //
स एवं द्रविणे नष्टे धर्म-काम-विवर्जितः । उपेक्षितश् च स्व-जनैश् चिन्ताम् आप दुरत्ययाम् ॥
sa evaṃ draviṇe naṣṭe dharma-kāma-vivarjitaḥ / upekṣitaś ca sva-janaiś cintām āpa duratyayām //
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्ट-रायस् तपस्विनः । खिद्यतो बाष्प-कण्ठस्य निर्वेदः सु-महान् अभूत् ॥
tasyaivaṃ dhyāyato dīrghaṃ naṣṭa-rāyas tapasvinaḥ / khidyato bāṣpa-kaṇṭhasya nirvedaḥ su-mahān abhūt //
स चाहेदम् अहो कष्टं वृथात्मा मे ऽनुतापितः । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः ॥
sa cāhedam aho kaṣṭaṃ vṛthātmā me 'nutāpitaḥ / na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ //
प्रायेणाथाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥
prāyeṇāthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana / iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca //
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः । लोभः स्व्-अल्पो ऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपम् इवेप्सितम् ॥
yaśo yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyā ye guṇināṃ guṇāḥ / lobhaḥ sv-alpo 'pi tān hanti śvitro rūpam ivepsitam //
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस् त्रासश् चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥
arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye / nāśopabhoga āyāsas trāsaś cintā bhramo nṛṇām //
स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः । भेदो वैरम् अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥
steyaṃ hiṃsānṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ / bhedo vairam aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca //
एते पञ्चदशानर्था ह्य् अर्थ-मूला मता नृणाम् । तस्माद् अनर्थम् अर्थाख्यं श्रेयो-ऽर्थी दूरतस् त्यजेत् ॥
ete pañcadaśānarthā hy artha-mūlā matā nṛṇām / tasmād anartham arthākhyaṃ śreyo-'rthī dūratas tyajet //
भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस् तथा । एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वे ऽरयः कृताः ॥
bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdas tathā / ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve 'rayaḥ kṛtāḥ //
अर्थेनाल्पीयसा ह्य् एते संरब्धा दीप्त-मन्यवः । त्यजन्त्य् आशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥
arthenālpīyasā hy ete saṃrabdhā dīpta-manyavaḥ / tyajanty āśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam //
लब्ध्वा जन्मामर-प्रार्थ्यं मानुष्यं तद् द्विजाग्र्यताम् । तद् अनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्य् अशुभां गतिम् ॥
labdhvā janmāmara-prārthyaṃ mānuṣyaṃ tad dvijāgryatām / tad anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānty aśubhāṃ gatim //
स्वर्गापवर्गयोर् द्वारं प्राप्य लोकम् इमं पुमान् । द्रविणे को ऽनुषज्जेत मर्त्यो ऽनर्थस्य धामनि ॥
svargāpavargayor dvāraṃ prāpya lokam imaṃ pumān / draviṇe ko 'nuṣajjeta martyo 'narthasya dhāmani //
देवर्षि-पितृ-भूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश् च भागिनः । असंविभज्य चात्मानं यक्ष-वित्तः पतत्य् अधः ॥
devarṣi-pitṛ-bhūtāni jñātīn bandhūṃś ca bhāginaḥ / asaṃvibhajya cātmānaṃ yakṣa-vittaḥ pataty adhaḥ //
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥
vyarthayārthehayā vittaṃ pramattasya vayo balam / kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye //
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन् मायया नूनं लोको ऽयं सु-विमोहितः ॥
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayārthehayāsakṛt / kasyacin māyayā nūnaṃ loko 'yaṃ su-vimohitaḥ //
किं धनैर् धन-दैर् वा किं कामैर् वा काम-दैर् उत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर् वोत जन्म-दैः ॥
kiṃ dhanair dhana-dair vā kiṃ kāmair vā kāma-dair uta / mṛtyunā grasyamānasya karmabhir vota janma-daiḥ //
नूनं मे भगवांस् तुष्टः सर्व-देव-मयो हरिः । येन नीतो दशाम् एतां निर्वेदश् चात्मनः प्लवः ॥
nūnaṃ me bhagavāṃs tuṣṭaḥ sarva-deva-mayo hariḥ / yena nīto daśām etāṃ nirvedaś cātmanaḥ plavaḥ //
सो ऽहं कालावशेषेण शोषयिष्ये ऽङ्गम् आत्मनः । अप्रमत्तो ऽखिल-स्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥
so 'haṃ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye 'ṅgam ātmanaḥ / apramatto 'khila-svārthe yadi syāt siddha ātmani //
तत्र माम् अनुमोदेरन् देवास् त्रि-भुवनेश्वराः । मुहूर्तेन ब्रह्म-लोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥
tatra mām anumoderan devās tri-bhuvaneśvarāḥ / muhūrtena brahma-lokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat //
श्री-भगवान् उवाच इत्य् अभिप्रेत्य मनसा ह्य् आवन्त्यो द्विज-सत्तमः । उन्मुच्य हृदय-ग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुर् अभून् मुनिः ॥
śrī-bhagavān uvāca ity abhipretya manasā hy āvantyo dvija-sattamaḥ / unmucya hṛdaya-granthīn śānto bhikṣur abhūn muniḥ //
स चचार महीम् एतां संयतात्मेन्द्रियानिलः । भिक्षार्थं नगर-ग्रामान् असङ्गो ऽलक्षितो ऽविशत् ॥
sa cacāra mahīm etāṃ saṃyatātmendriyānilaḥ / bhikṣārthaṃ nagara-grāmān asaṅgo 'lakṣito 'viśat //
तं वै प्रवयसं भिक्षुम् अवधूतम् असज्-जनाः । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣum avadhūtam asaj-janāḥ / dṛṣṭvā paryabhavan bhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ //
केचित् त्रि-वेणुं जगृहुर् एके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैके ऽक्ष-सूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस् तानि दर्शितान्य् आददुर् मुनेः ॥
kecit tri-veṇuṃ jagṛhur eke pātraṃ kamaṇḍalum / pīṭhaṃ caike 'kṣa-sūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana / pradāya ca punas tāni darśitāny ādadur muneḥ //
अन्नं च भैक्ष्य-सम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्-तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्य् अस्य च मूर्धनि ॥
annaṃ ca bhaikṣya-sampannaṃ bhuñjānasya sarit-taṭe / mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanty asya ca mūrdhani //
यत-वाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्य् अपरे वाग्भिः स्तेनो ऽयम् इति वादिनः । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यताम् इति ॥
yata-vācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet / tarjayanty apare vāgbhiḥ steno 'yam iti vādinaḥ / badhnanti rajjvā taṃ kecid badhyatāṃ badhyatām iti //
क्षिपन्त्य् एके ऽवजानन्त एष धर्म-ध्वजः शठः । क्षीण-वित्त इमां वृत्तिम् अग्रहीत् स्व-जनोज्झितः ॥
kṣipanty eke 'vajānanta eṣa dharma-dhvajaḥ śaṭhaḥ / kṣīṇa-vitta imāṃ vṛttim agrahīt sva-janojjhitaḥ //
अहो एष महा-सारो धृतिमान् गिरि-राड् इव । मौनेन साधयत्य् अर्थं बक-वद् दृढ-निश्चयः ॥
aho eṣa mahā-sāro dhṛtimān giri-rāḍ iva / maunena sādhayaty arthaṃ baka-vad dṛḍha-niścayaḥ //
इत्य् एके विहसन्त्य् एनम् एके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर् निरुरुधुर् यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥
ity eke vihasanty enam eke durvātayanti ca / taṃ babandhur nirurudhur yathā krīḍanakaṃ dvijam //
एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यम् आत्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तम् अबुध्यत ॥
evaṃ sa bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat / bhoktavyam ātmano diṣṭaṃ prāptaṃ prāptam abudhyata //
परिभूत इमां गाथाम् अगायत नराधमैः । पातयद्भिः स्व धर्म-स्थो धृतिम् आस्थाय सात्त्विकीम् ॥
paribhūta imāṃ gāthām agāyata narādhamaiḥ / pātayadbhiḥ sva dharma-stho dhṛtim āsthāya sāttvikīm //
द्विज उवाच नायं जनो मे सुख-दुःख-हेतुर् न देवतात्मा ग्रह-कर्म-कालाः । मनः परं कारणम् आमनन्ति संसार-चक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥
dvija uvāca nāyaṃ jano me sukha-duḥkha-hetur na devatātmā graha-karma-kālāḥ / manaḥ paraṃ kāraṇam āmananti saṃsāra-cakraṃ parivartayed yat //
मनो गुणान् वै सृजते बलीयस् ततश् च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्य् अथ लोहितानि तेभ्यः स-वर्णाः सृतयो भवन्ति ॥
mano guṇān vai sṛjate balīyas tataś ca karmāṇi vilakṣaṇāni / śuklāni kṛṣṇāny atha lohitāni tebhyaḥ sa-varṇāḥ sṛtayo bhavanti //
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्-मयो मत्-सख उद्विचष्टे । मनः स्व-लिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुण-सङ्गतो ऽसौ ॥
anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇ-mayo mat-sakha udvicaṣṭe / manaḥ sva-liṅgaṃ parigṛhya kāmān juṣan nibaddho guṇa-saṅgato 'sau //
दानं स्व-धर्मो नियमो यमश् च श्रुतं च कर्माणि च सद्-व्रतानि । सर्वे मनो-निग्रह-लक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥
dānaṃ sva-dharmo niyamo yamaś ca śrutaṃ ca karmāṇi ca sad-vratāni / sarve mano-nigraha-lakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ //
समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश् चेद् अपरं किम् एभिः ॥
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam / asaṃyataṃ yasya mano vinaśyad dānādibhiś ced aparaṃ kim ebhiḥ //
मनो-वशे ऽन्ये ह्य् अभवन् स्म देवा मनश् च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युञ्ज्याद् वशे तं स हि देव-देवः ॥
mano-vaśe 'nye hy abhavan sma devā manaś ca nānyasya vaśaṃ sameti / bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyān yuñjyād vaśe taṃ sa hi deva-devaḥ //
तम् दुर्जयं शत्रुम् असह्य-वेगम् अरुन्-तुदं तन् न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्य् असद्-विग्रहम् अत्र मर्त्यैर् मित्राण्य् उदासीन-रिपून् विमूढाः ॥
tam durjayaṃ śatrum asahya-vegam arun-tudaṃ tan na vijitya kecit / kurvanty asad-vigraham atra martyair mitrāṇy udāsīna-ripūn vimūḍhāḥ //
देहं मनो-मात्रम् इमं गृहीत्वा ममाहम् इत्य् अन्ध-धियो मनुष्याः । एषो ऽहम् अन्यो ऽयम् इति भ्रमेण दुरन्त-पारे तमसि भ्रमन्ति ॥
dehaṃ mano-mātram imaṃ gṛhītvā mamāham ity andha-dhiyo manuṣyāḥ / eṣo 'ham anyo 'yam iti bhrameṇa duranta-pāre tamasi bhramanti //
जनस् तु हेतुः सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनश् चात्र हि भौमयोस् तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्व-दद्भिस् तद्-वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥
janas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanaś cātra hi bhaumayos tat / jihvāṃ kvacit sandaśati sva-dadbhis tad-vedanāyāṃ katamāya kupyet //
दुःखस्य हेतुर् यदि देवतास् तु किम् आत्मनस् तत्र विकारयोस् तत् । यद् अङ्गम् अङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्व-देहे ॥
duḥkhasya hetur yadi devatās tu kim ātmanas tatra vikārayos tat / yad aṅgam aṅgena nihanyate kvacit krudhyeta kasmai puruṣaḥ sva-dehe //
आत्मा यदि स्यात् सुख-दुःख-हेतुः किम् अन्यतस् तत्र निज-स्वभावः । न ह्य् आत्मनो ऽन्यद् यदि तन् मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान् न सुखं न दुःखम् ॥
ātmā yadi syāt sukha-duḥkha-hetuḥ kim anyatas tatra nija-svabhāvaḥ / na hy ātmano 'nyad yadi tan mṛṣā syāt krudhyeta kasmān na sukhaṃ na duḥkham //
ग्रहा निमित्तं सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनो ऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर् ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस् ततो ऽन्यः ॥
grahā nimittaṃ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmano 'jasya janasya te vai / grahair grahasyaiva vadanti pīḍāṃ krudhyeta kasmai puruṣas tato 'nyaḥ //
कर्मास्तु हेतुः सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनस् तद् धि जडाजडत्वे । देहस् त्व् अचित् पुरुषो ऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम् ॥
karmāstu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanas tad dhi jaḍājaḍatve / dehas tv acit puruṣo 'yaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karma mūlam //
कालस् तु हेतुः सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनस् तत्र तद्-आत्मको ऽसौ । नाग्नेर् हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥
kālas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanas tatra tad-ātmako 'sau / nāgner hi tāpo na himasya tat syāt krudhyeta kasmai na parasya dvandvam //
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य । यथाहमः संसृति-रूपिणः स्याद् एवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः ॥
na kenacit kvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya / yathāhamaḥ saṃsṛti-rūpiṇaḥ syād evaṃ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ //
एतां स आस्थाय परात्म-निष्ठाम् अध्यासितां पूर्वतमैर् महर्षिभिः । अहं तरिष्यामि दुरन्त-पारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रि-निषेवयैव ॥
etāṃ sa āsthāya parātma-niṣṭhām adhyāsitāṃ pūrvatamair maharṣibhiḥ / ahaṃ tariṣyāmi duranta-pāraṃ tamo mukundāṅghri-niṣevayaiva //
श्री-भगवान् उवाच निर्विद्य नष्ट-द्रविणे गत-क्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतो ऽसद्भिर् अपि स्व-धर्माद् अकम्पितो ऽमूं मुनिर् आह गाथाम् ॥
śrī-bhagavān uvāca nirvidya naṣṭa-draviṇe gata-klamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamāna ittham / nirākṛto 'sadbhir api sva-dharmād akampito 'mūṃ munir āha gāthām //
सुख-दुःख-प्रदो नान्यः पुरुषस्यात्म-विभ्रमः । मित्रोदासीन-रिपवः संसारस् तमसः कृतः ॥
sukha-duḥkha-prado nānyaḥ puruṣasyātma-vibhramaḥ / mitrodāsīna-ripavaḥ saṃsāras tamasaḥ kṛtaḥ //
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्य् आवेशितया युक्त एतावान् योग-सङ्ग्रहः ॥
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā / mayy āveśitayā yukta etāvān yoga-saṅgrahaḥ //
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्म-निष्ठां समाहितः । धारयञ् छ्रावयञ् छृण्वन् द्वन्द्वैर् नैवाभिभूयते ॥
ya etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahma-niṣṭhāṃ samāhitaḥ / dhārayañ chrāvayañ chṛṇvan dvandvair naivābhibhūyate //