श्री-राजोवाच परस्य विष्णोर् ईशस्य मायिनाम् अपि मोहिनीम् । मायां वेदितुम् इच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः ॥
śrī-rājovāca parasya viṣṇor īśasya māyinām api mohinīm / māyāṃ veditum icchāmo bhagavanto bruvantu naḥ //
नानुतृप्ये जुषन् युष्मद्- वचो हरि-कथामृतम् । संसार-ताप-निस्तप्तो मर्त्यस् तत्-ताप-भेषजम् ॥
nānutṛpye juṣan yuṣmad- vaco hari-kathāmṛtam / saṃsāra-tāpa-nistapto martyas tat-tāpa-bheṣajam //
श्री-अन्तरीक्ष उवाच एभिर् भूतानि भूतात्मा महा-भूतैर् महा-भुज । ससर्जोच्चावचान्य् आद्यः स्व-मात्रात्म-प्रसिद्धये ॥
śrī-antarīkṣa uvāca ebhir bhūtāni bhūtātmā mahā-bhūtair mahā-bhuja / sasarjoccāvacāny ādyaḥ sva-mātrātma-prasiddhaye //
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्च-धातुभिः । एकधा दशधात्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañca-dhātubhiḥ / ekadhā daśadhātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān //
गुणैर् गुणान् स भुञ्जान आत्म-प्रद्योतितैः प्रभुः । मन्यमान इदं सृष्टम् आत्मानम् इह सज्जते ॥
guṇair guṇān sa bhuñjāna ātma-pradyotitaiḥ prabhuḥ / manyamāna idaṃ sṛṣṭam ātmānam iha sajjate //
कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् स-निमित्तानि देह-भृत् । तत् तत् कर्म-फलं गृह्णन् भ्रमतीह सुखेतरम् ॥
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sa-nimittāni deha-bhṛt / tat tat karma-phalaṃ gṛhṇan bhramatīha sukhetaram //
इत्थं कर्म-गतीर् गच्छन् बह्व्-अभद्र-वहाः पुमान् । आभूत-सम्प्लवात् सर्ग- प्रलयाव् अश्नुते ऽवशः ॥
itthaṃ karma-gatīr gacchan bahv-abhadra-vahāḥ pumān / ābhūta-samplavāt sarga- pralayāv aśnute 'vaśaḥ //
धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्य-गुणात्मकम् । अनादि-निधनः कालो ह्य् अव्यक्तायापकर्षति ॥
dhātūpaplava āsanne vyaktaṃ dravya-guṇātmakam / anādi-nidhanaḥ kālo hy avyaktāyāpakarṣati //
शत-वर्षा ह्य् अनावृष्टिर् भविष्यत्य् उल्बणा भुवि । तत्-कालोपचितोष्णार्को लोकांस् त्रीन् प्रतपिष्यति ॥
śata-varṣā hy anāvṛṣṭir bhaviṣyaty ulbaṇā bhuvi / tat-kālopacitoṣṇārko lokāṃs trīn pratapiṣyati //
पाताल-तलम् आरभ्य सङ्कर्षण-मुखानलः । दहन्न् ऊर्ध्व-शिखो विष्वग् वर्धते वायुनेरितः ॥
pātāla-talam ārabhya saṅkarṣaṇa-mukhānalaḥ / dahann ūrdhva-śikho viṣvag vardhate vāyuneritaḥ //
संवर्तको मेघ-गणो वर्षति स्म शतं समाः । धाराभिर् हस्ति-हस्ताभिर् लीयते सलिले विराट् ॥
saṃvartako megha-gaṇo varṣati sma śataṃ samāḥ / dhārābhir hasti-hastābhir līyate salile virāṭ //
ततो विराजम् उत्सृज्य् वैराजः पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः ॥
tato virājam utsṛjy vairājaḥ puruṣo nṛpa / avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhana ivānalaḥ //
वायुना हृत-गन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्-धृत-रसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥
vāyunā hṛta-gandhā bhūḥ salilatvāya kalpate / salilaṃ tad-dhṛta-rasaṃ jyotiṣṭvāyopakalpate //
हृत-रूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते । हृत-स्पर्शो ऽवकाशेन वायुर् नभसि लीयते । कालात्मना हृत-गुणं नभ आत्मनि लीयते ॥
hṛta-rūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate / hṛta-sparśo 'vakāśena vāyur nabhasi līyate / kālātmanā hṛta-guṇaṃ nabha ātmani līyate //
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर् नृप । प्रविशन्ति ह्य् अहङ्कारं स्व-गुणैर् अहम् आत्मनि ॥
indriyāṇi mano buddhiḥ saha vaikārikair nṛpa / praviśanti hy ahaṅkāraṃ sva-guṇair aham ātmani //
एषा माया भगवतः सर्ग-स्थित्य्-अन्त-कारिणी । त्रि-वर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥
eṣā māyā bhagavataḥ sarga-sthity-anta-kāriṇī / tri-varṇā varṇitāsmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi //
श्री-राजोवाच यथैताम् ऐश्वरीं मायां दुस्तराम् अकृतात्मभिः । तरन्त्य् अञ्जः स्थूल-धियो महर्ष इदम् उच्यताम् ॥
śrī-rājovāca yathaitām aiśvarīṃ māyāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ / taranty añjaḥ sthūla-dhiyo maharṣa idam ucyatām //
श्री-प्रबुद्ध उवाच कर्माण्य् आरभमाणानां दुःख-हत्यै सुखाय च । पश्येत् पाक-विपर्यासं मिथुनी-चारिणां नृणाम् ॥
śrī-prabuddha uvāca karmāṇy ārabhamāṇānāṃ duḥkha-hatyai sukhāya ca / paśyet pāka-viparyāsaṃ mithunī-cāriṇāṃ nṛṇām //
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्म-मृत्युना । गृहापत्याप्त-पशुभिः का प्रीतिः साधितैश् चलैः ॥
nityārtidena vittena durlabhenātma-mṛtyunā / gṛhāpatyāpta-paśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiś calaiḥ //
एवं लोकं परम् विद्यान् नश्वरं कर्म-निर्मितम् । स-तुल्यातिशय-ध्वंसं यथा मण्डल-वर्तिनाम् ॥
evaṃ lokaṃ param vidyān naśvaraṃ karma-nirmitam / sa-tulyātiśaya-dhvaṃsaṃ yathā maṇḍala-vartinām //
तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशमाश्रयम् ॥
tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam / śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam //
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्व्-आत्म-दैवतः । अमाययानुवृत्त्या यैस् तुष्येद् आत्मात्म-दो हरिः ॥
tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ / amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ //
सर्वतो मनसो ऽसङ्गम् आदौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्व् अद्धा यथोचितम् ॥
sarvato manaso 'saṅgam ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu / dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣv addhā yathocitam //
शौचं तपस् तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायम् आर्जवम् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च समत्वं द्वन्द्व-संज्ञयोः ॥
śaucaṃ tapas titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyam ārjavam / brahmacaryam ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandva-saṃjñayoḥ //
सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यम् अनिकेतताम् । विविक्त-चीर-वसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥
sarvatrātmeśvarānvīkṣāṃ kaivalyam aniketatām / vivikta-cīra-vasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit //
श्रद्धां भागवते शास्त्रे ऽनिन्दाम् अन्यत्र चापि हि । मनो-वाक्-कर्म-दण्डं च सत्यं शम-दमाव् अपि ॥
śraddhāṃ bhāgavate śāstre 'nindām anyatra cāpi hi / mano-vāk-karma-daṇḍaṃ ca satyaṃ śama-damāv api //
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेर् अद्भुत-कर्मणः । जन्म-कर्म-गुणानां च तद्-अर्थे ऽखिल-चेष्टितम् ॥
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ harer adbhuta-karmaṇaḥ / janma-karma-guṇānāṃ ca tad-arthe 'khila-ceṣṭitam //
इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच् चात्मनः प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम् ॥
iṣṭaṃ dattaṃ tapo japtaṃ vṛttaṃ yac cātmanaḥ priyam / dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam //
एवं कृष्णात्म-नाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥
evaṃ kṛṣṇātma-nātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam / paricaryāṃ cobhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu //
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्-यशः । मिथो रतिर् मिथस् तुष्टिर् निवृत्तिर् मिथ आत्मनः ॥
parasparānukathanaṃ pāvanaṃ bhagavad-yaśaḥ / mitho ratir mithas tuṣṭir nivṛttir mitha ātmanaḥ //
स्मरन्तः स्मारयन्तश् च मिथो ऽघौघ-हरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्य् उत्पुलकां तनुम् ॥
smarantaḥ smārayantaś ca mitho 'ghaugha-haraṃ harim / bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhraty utpulakāṃ tanum //
क्वचिद् रुदन्त्य् अच्युत-चिन्तया क्वचिद् धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः अम्प्; नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः ॥
kvacid rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ amp; nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ param etya nirvṛtāḥ //
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तद्-उत्थया । नारायण-परो मायाम् अञ्जस् तरति दुस्तराम् ॥
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tad-utthayā / nārāyaṇa-paro māyām añjas tarati dustarām //
श्री-राजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्म-वित्तमाः ॥
śrī-rājovāca nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / niṣṭhām arhatha no vaktuṃ yūyaṃ hi brahma-vittamāḥ //
श्री-पिप्पलायन उवाच स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्न-जागर-सुषुप्तिषु सद् बहिश् च स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्न-जागर-सुषुप्तिषु सद् बहिश् च देहेन्द्रियासु-हृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तद् अवेहि परं नरेन्द्र ॥
śrī-pippalāyana uvāca sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca dehendriyāsu-hṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tad avehi paraṃ narendra //
नैतन् मनो विशति वाग् उत चक्षुर् आत्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलम् अर्चिषः स्वाः नैतन् मनो विशति वाग् उत चक्षुर् आत्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलम् अर्चिषः स्वाः शब्दो ऽपि बोधक-निषेधतयात्म-मूलम् अर्थोक्तम् आह यद्-ऋते न निषेध-सिद्धिः ॥
naitan mano viśati vāg uta cakṣur ātmā prāṇendriyāṇi ca yathānalam arciṣaḥ svāḥ naitan mano viśati vāg uta cakṣur ātmā prāṇendriyāṇi ca yathānalam arciṣaḥ svāḥ śabdo 'pi bodhaka-niṣedhatayātma-mūlam arthoktam āha yad-ṛte na niṣedha-siddhiḥ //
सत्त्वं रजस् तम इति त्रि-वृद् एकम् आदौ सूत्रं महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम् सत्त्वं रजस् तम इति त्रि-वृद् एकम् आदौ सूत्रं महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम् ज्ञान-क्रियार्थ-फल-रूपतयोरु-शक्ति ब्रह्मैव भाति सद् असच् च तयोः परं यत् ॥
sattvaṃ rajas tama iti tri-vṛd ekam ādau sūtraṃ mahān aham iti pravadanti jīvam sattvaṃ rajas tama iti tri-vṛd ekam ādau sūtraṃ mahān aham iti pravadanti jīvam jñāna-kriyārtha-phala-rūpatayoru-śakti brahmaiva bhāti sad asac ca tayoḥ paraṃ yat //
नात्मा जजान न मरिष्यति नैधते ऽसौ न क्षीयते सवन-विद् व्यभिचारिणां हि नात्मा जजान न मरिष्यति नैधते ऽसौ न क्षीयते सवन-विद् व्यभिचारिणां हि सर्वत्र शश्वद् अनपाय्य् उपलब्धि-मात्रं प्राणो यथेन्द्रिय-बलेन विकल्पितं सत् ॥
nātmā jajāna na mariṣyati naidhate 'sau na kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṃ hi nātmā jajāna na mariṣyati naidhate 'sau na kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṃ hi sarvatra śaśvad anapāyy upalabdhi-mātraṃ prāṇo yathendriya-balena vikalpitaṃ sat //
अण्डेषु पेशिषु तरुष्व् अविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवम् उपधावति तत्र तत्र । सन्ने यद् इन्द्रिय-गणे ऽहमि च प्रसुप्ते कूट-स्थ आशयम् ऋते तद्-अनुस्मृतिर् नः ॥
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣv aviniściteṣu prāṇo hi jīvam upadhāvati tatra tatra / sanne yad indriya-gaṇe 'hami ca prasupte kūṭa-stha āśayam ṛte tad-anusmṛtir naḥ //
यर्ह्य् अब्ज-नाभ-चरणैषणयोरु-भक्त्या चेतो-मलानि विधमेद् गुण-कर्म-जानि अम्प्; तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्म-तत्त्वं शाक्षाद् यथामल-दृशोः सवितृ-प्रकाशः ॥
yarhy abja-nābha-caraṇaiṣaṇayoru-bhaktyā ceto-malāni vidhamed guṇa-karma-jāni amp; tasmin viśuddha upalabhyata ātma-tattvaṃ śākṣād yathāmala-dṛśoḥ savitṛ-prakāśaḥ //
श्री-राजोवाच कर्म-योगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥
śrī-rājovāca karma-yogaṃ vadata naḥ puruṣo yena saṃskṛtaḥ / vidhūyehāśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param //
एवं प्रश्नम् ऋषीन् पूर्वम् अपृच्छं पितुर् अन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्रास् तत्र कारणम् उच्यताम् ॥
evaṃ praśnam ṛṣīn pūrvam apṛcchaṃ pitur antike / nābruvan brahmaṇaḥ putrās tatra kāraṇam ucyatām //
श्री-आविर्होत्र उवाच कर्माकर्म विकर्मेति वेद-वादो न लौकिकः । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥
śrī-āvirhotra uvāca karmākarma vikarmeti veda-vādo na laukikaḥ / vedasya ceśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ //
परोक्ष-वादो वेदो ऽयं बालानाम् अनुशासनम् । कर्म-मोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्य् अगदं यथा ॥
parokṣa-vādo vedo 'yaṃ bālānām anuśāsanam / karma-mokṣāya karmāṇi vidhatte hy agadaṃ yathā //
नाचरेद् यस् तु वेदोक्तं स्वयम् अज्ञो ऽजितेन्द्रियः । विकर्मणा ह्य् अधर्मेण मृत्योर् मृत्युम् उपैति सः ॥
nācared yas tu vedoktaṃ svayam ajño 'jitendriyaḥ / vikarmaṇā hy adharmeṇa mṛtyor mṛtyum upaiti saḥ //
वेदोक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गो ऽर्पितम् ईश्वरे । नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फल-श्रुतिः ॥
vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo 'rpitam īśvare / naiṣkarmyaṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phala-śrutiḥ //
य आशु हृदय-ग्रन्थिं निर्जिहीऋषुः परात्मनः । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥
ya āśu hṛdaya-granthiṃ nirjihīṛṣuḥ parātmanaḥ / vidhinopacared devaṃ tantroktena ca keśavam //
लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागमः । महा-पुरुषम् अभ्यर्चेन् मूर्त्याभिमतयात्मनः ॥
labdhvānugraha ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ / mahā-puruṣam abhyarcen mūrtyābhimatayātmanaḥ //
शुचिः सम्मुखम् आसीनः प्राण-संयमनादिभिः । पिण्डं विशोध्य सन्न्यास- कृत-रक्षो ऽर्चयेद् धरिम् ॥
śuciḥ sammukham āsīnaḥ prāṇa-saṃyamanādibhiḥ / piṇḍaṃ viśodhya sannyāsa- kṛta-rakṣo 'rcayed dharim //
अर्चादौ हृदये चापि यथा-लब्धोपचारकैः । द्रव्य-क्षित्य्-आत्म-लिण्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥
arcādau hṛdaye cāpi yathā-labdhopacārakaiḥ / dravya-kṣity-ātma-liṇgāni niṣpādya prokṣya cāsanam //
पाद्यादीन् उपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः । हृद्-आदिभिः कृत-न्यासो मूल-मन्त्रेण चार्चयेत् ॥
pādyādīn upakalpyātha sannidhāpya samāhitaḥ / hṛd-ādibhiḥ kṛta-nyāso mūla-mantreṇa cārcayet //
साङ्गोपाङ्गां स-पार्षदां तां तां मूर्तिं स्व-मन्त्रतः । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नान-वासो-विभूषणैः ॥
sāṅgopāṅgāṃ sa-pārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ sva-mantrataḥ / pādyārghyācamanīyādyaiḥ snāna-vāso-vibhūṣaṇaiḥ //
गन्ध-माल्याक्षत-स्रग्भिर् धूप-दीपोपहारकैः । साङ्गम् सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेद् धरिम् ॥
gandha-mālyākṣata-sragbhir dhūpa-dīpopahārakaiḥ / sāṅgam sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā named dharim //
आत्मानम् तन्-मयम् ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद् धरेः । शेषाम् आधाय शिरसा स्व-धाम्न्य् उद्वास्य सत्-कृतम् ॥
ātmānam tan-mayam dhyāyan mūrtiṃ sampūjayed dhareḥ / śeṣām ādhāya śirasā sva-dhāmny udvāsya sat-kṛtam //
एवम् अग्न्य्-अर्क-तोयादाव् अतिथौ हृदये च यः । यजतीश्वरम् आत्मानम् अचिरान् मुच्यते हि सः ॥
evam agny-arka-toyādāv atithau hṛdaye ca yaḥ / yajatīśvaram ātmānam acirān mucyate hi saḥ //