श्री-शुक उवाच कालस् ते परमाण्व्-आदिर् द्वि-परार्धावधिर् नृप । कथितो युग-मानं च शृणु कल्प-लयाव् अपि ॥
śrī-śuka uvāca kālas te paramāṇv-ādir dvi-parārdhāvadhir nṛpa / kathito yuga-mānaṃ ca śṛṇu kalpa-layāv api //
चतुर्-युग-सहस्रं तु ब्रह्मणो दिनम् उच्यते । स कल्पो यत्र मनवश् चतुर्दश विशाम्-पते ॥
catur-yuga-sahasraṃ tu brahmaṇo dinam ucyate / sa kalpo yatra manavaś caturdaśa viśām-pate //
तद्-अन्ते प्रलयस् तावान् ब्राह्मी रात्रिर् उदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥
tad-ante pralayas tāvān brāhmī rātrir udāhṛtā / trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi //
एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्व-सृक् । शेते ऽनन्तासनो विश्वम् आत्मसात्-कृत्य चात्म-भूः ॥
eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśva-sṛk / śete 'nantāsano viśvam ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ //
द्वि-परार्धे त्व् अतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥
dvi-parārdhe tv atikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai //
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्ड-कोषस् तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥
eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate / aṇḍa-koṣas tu saṅghāto vighāṭa upasādite //
पर्जन्यः शत-वर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्य् अन्योन्यं भक्ष्यमाणाः क्षुधार्दिताः ॥
parjanyaḥ śata-varṣāṇi bhūmau rājan na varṣati / tadā niranne hy anyonyaṃ bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ //
क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः । सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः ॥
kṣayaṃ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ / sāmudraṃ daihikaṃ bhaumaṃ rasaṃ sāṃvartako raviḥ //
रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति । ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षण-मुखोत्थितः ॥
raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṃ naiva vimuñcati / tataḥ saṃvartako vahniḥ saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ //
दहत्य् अनिल-वेगोत्थः शून्यान् भू-विवरान् अथ । उपर्य् अधः समन्ताच् च शिखाभिर् वह्नि-सूर्ययोः ॥
dahaty anila-vegotthaḥ śūnyān bhū-vivarān atha / upary adhaḥ samantāc ca śikhābhir vahni-sūryayoḥ //
दह्यमानं विभात्य् अण्डं दग्ध-गोमय-पिण्ड-वत् । ततः प्रचण्ड-पवनो वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥
dahyamānaṃ vibhāty aṇḍaṃ dagdha-gomaya-piṇḍa-vat / tataḥ pracaṇḍa-pavano varṣāṇām adhikaṃ śatam //
परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् । ततो मेघ-कुलान्य् अङ्ग चित्र वर्णान्य् अनेकशः ॥
paraḥ sāṃvartako vāti dhūmraṃ khaṃ rajasāvṛtam / tato megha-kulāny aṅga citra varṇāny anekaśaḥ //
शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभस-स्वनैः । तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्ड-विवरान्तरम् ॥
śataṃ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasa-svanaiḥ / tata ekodakaṃ viśvaṃ brahmāṇḍa-vivarāntaram //
तदा भूमेर् गन्ध-गुणं ग्रसन्त्य् आप उद-प्लवे । ग्रस्त-गन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥
tadā bhūmer gandha-guṇaṃ grasanty āpa uda-plave / grasta-gandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate //
अपां रसम् अथो तेजस् ता लीयन्ते ऽथ नीरसाः । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस् तद्-रहितं तदा ॥
apāṃ rasam atho tejas tā līyante 'tha nīrasāḥ / grasate tejaso rūpaṃ vāyus tad-rahitaṃ tadā //
लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस् ततश् च नभसो गुणम् ॥
līyate cānile tejo vāyoḥ khaṃ grasate guṇam / sa vai viśati khaṃ rājaṃs tataś ca nabhaso guṇam //
शब्दं ग्रसति भूतादिर् नभस् तम् अनु लीयते । तैजसश् चेन्द्रियाण्य् अङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः ॥
śabdaṃ grasati bhūtādir nabhas tam anu līyate / taijasaś cendriyāṇy aṅga devān vaikāriko guṇaiḥ //
महान् ग्रसत्य् अहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश् च तम् । ग्रसते ऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥
mahān grasaty ahaṅkāraṃ guṇāḥ sattvādayaś ca tam / grasate 'vyākṛtaṃ rājan guṇān kālena coditam //
न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः । अनाद्य् अनन्तम् अव्यक्तं नित्यं कारणम् अव्ययम् ॥
na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ / anādy anantam avyaktaṃ nityaṃ kāraṇam avyayam //
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महद्-आदयो ऽमी । न प्राण-बुद्धीन्द्रिय-देवता वा न सन्निवेशः खलु लोक-कल्पः ॥
na yatra vāco na mano na sattvaṃ tamo rajo vā mahad-ādayo 'mī / na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ //
न स्वप्न-जाग्रन् न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूर् अनिलो ऽग्निर् अर्कः । संसुप्त-वच् छून्य-वद् अप्रतर्क्यं तन् मूल-भूतं पदम् आमनन्ति ॥
na svapna-jāgran na ca tat suṣuptaṃ na khaṃ jalaṃ bhūr anilo 'gnir arkaḥ / saṃsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṃ tan mūla-bhūtaṃ padam āmananti //
लयः प्राकृतिको ह्य् एष पुरुषाव्यक्तयोर् यदा । शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः काल-विद्रुताः ॥
layaḥ prākṛtiko hy eṣa puruṣāvyaktayor yadā / śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ //
बुद्धीन्द्रियार्थ-रूपेण ज्ञानं भाति तद्-आश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्याम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत् ॥
buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṃ bhāti tad-āśrayam / dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat //
दीपश् चक्षुश् च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धीः खानि मात्राश् च न स्युर् अन्यतमाद् ऋतात् ॥
dīpaś cakṣuś ca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthag bhavet / evaṃ dhīḥ khāni mātrāś ca na syur anyatamād ṛtāt //
बुद्धेर् जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिर् इति चोच्यते । माया-मात्रम् इदं राजन् नानात्वं प्रत्यग्-आत्मनि ॥
buddher jāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptir iti cocyate / māyā-mātram idaṃ rājan nānātvaṃ pratyag-ātmani //
यथा जल-धरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वम् अवयव्य् उदयाप्ययात् ॥
yathā jala-dharā vyomni bhavanti na bhavanti ca / brahmaṇīdaṃ tathā viśvam avayavy udayāpyayāt //
सत्यं ह्य् अवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनाम् इह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः ॥
satyaṃ hy avayavaḥ proktaḥ sarvāvayavinām iha / vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ //
यत् सामान्य-विशेषाभ्याम् उपलभ्येत स भ्रमः । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत् ॥
yat sāmānya-viśeṣābhyām upalabhyeta sa bhramaḥ / anyonyāpāśrayāt sarvam ādy-antavad avastu yat //
विकारः ख्यायमानो ऽपि प्रत्यग्-आत्मानम् अन्तरा । न निरूप्यो ऽस्त्य् अणुर् अपि स्याच् चेच् चित्-सम आत्म-वत् ॥
vikāraḥ khyāyamāno 'pi pratyag-ātmānam antarā / na nirūpyo 'sty aṇur api syāc cec cit-sama ātma-vat //
न हि सत्यस्य नानात्वम् अविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर् यद्वज् ज्योतिषोर् वातयोर् इव ॥
na hi satyasya nānātvam avidvān yadi manyate / nānātvaṃ chidrayor yadvaj jyotiṣor vātayor iva //
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर् व्यवहार-वर्त्मसु । एवं वचोभिर् भगवान् अधोक्षजो व्याख्यायते लौकिक-वैदिकैर् जनैः ॥
yathā hiraṇyaṃ bahudhā samīyate nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu / evaṃ vacobhir bhagavān adhokṣajo vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ //
यथा घनो ऽर्क-प्रभवो ऽर्क-दर्शितो ह्य् अर्कांश-भूतस्य च चक्षुषस् तमः अम्प्; एवं त्व् अहं ब्रह्म-गुणस् तद्-ईक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्म-बन्धनः ॥
yathā ghano 'rka-prabhavo 'rka-darśito hy arkāṃśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ amp; evaṃ tv ahaṃ brahma-guṇas tad-īkṣito brahmāṃśakasyātmana ātma-bandhanaḥ //
घनो यदार्क-प्रभवो विदीर्यते चक्षुः स्वरूपं रविम् ईक्षते तदा । यदा ह्य् अहङ्कार उपाधिर् आत्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्य् अनुस्मरेत् ॥
ghano yadārka-prabhavo vidīryate cakṣuḥ svarūpaṃ ravim īkṣate tadā / yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret //
यदैवम् एतेन विवेक-हेतिना माया-मयाहङ्करणात्म-बन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवो ऽवतिष्ठते तम् आहुर् आत्यन्तिकम् अङ्ग सम्प्लवम् ॥
yadaivam etena viveka-hetinā māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam / chittvācyutātmānubhavo 'vatiṣṭhate tam āhur ātyantikam aṅga samplavam //
नित्यदा सर्व-भूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्ति-प्रलयाव् एके सूक्ष्म-ज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥
nityadā sarva-bhūtānāṃ brahmādīnāṃ parantapa / utpatti-pralayāv eke sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate //
काल-स्रोतो-जवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनां अवस्थास् ता जन्म-प्रलय-हेतवः ॥
kāla-sroto-javenāśu hriyamāṇasya nityadā / pariṇāmināṃ avasthās tā janma-pralaya-hetavaḥ //
अनाद्य्-अन्तवतानेन कालेनेश्वर-मूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषां इव ॥
anādy-antavatānena kāleneśvara-mūrtinā / avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣāṃ iva //
नित्यो नैमित्तिकश् चैव तथा प्राकृतिको लयः । आत्यन्तिकश् च कथितः कालस्य गतिर् ईदृशी ॥
nityo naimittikaś caiva tathā prākṛtiko layaḥ / ātyantikaś ca kathitaḥ kālasya gatir īdṛśī //
एताः कुरु-श्रेष्ठ जगद्-विधातुर् नारायणस्याखिल-सत्त्व-धाम्नः । लीला-कथास् ते कथिताः समासतः कार्त्स्न्येन नाजो ऽप्य् अभिधातुम् ईशः ॥
etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhātur nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ / līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ kārtsnyena nājo 'py abhidhātum īśaḥ //
संसार-सिन्धुम् अति-दुस्तरम् उत्तितीर्षोर् नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य अम्प्; लीला-कथा-रस-निषेवणम् अन्तरेण पुंसो भवेद् विविध-दुःख-दवार्दितस्य ॥
saṃsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣor nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya amp; līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa puṃso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya //
पुराण-संहिताम् एताम् ऋषिर् नारायणो ऽव्ययः । नारदाय पुरा प्राह कृष्ण-द्वैपायनाय सः ॥
purāṇa-saṃhitām etām ṛṣir nārāyaṇo 'vyayaḥ / nāradāya purā prāha kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ //
स वै मह्यं महा-राज भगवान् बादरायणः । इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेद-सम्मिताम् ॥
sa vai mahyaṃ mahā-rāja bhagavān bādarāyaṇaḥ / imāṃ bhāgavatīṃ prītaḥ saṃhitāṃ veda-sammitām //
इमां वक्ष्यत्य् असौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घ-सत्रे कुरु-श्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः ॥
imāṃ vakṣyaty asau sūta ṛṣibhyo naimiṣālaye / dīrgha-satre kuru-śreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ //